Шөнийн цагаар ажилласан ажилтны нэмэгдэл хөлс ба нөхөн амралт олгох зохицуулалт

Ажил олгогч ажилтныг орон нутгийн цагаар 22:00 цагаас дараагийн өдрийн 06:00 цаг хүртэлх шөнийн цагаар ажиллуулсан бол дараагийн ажлын өдөр нь ажилласан цагаас нь багагүй хугацаагаар нөхөн амруулах үүрэгтэй бөгөөд хэрэв нөхөн амруулаагүй тохиолдолд дундаж цалин хөлсийг 1.2 дахин, түүнээс дээш хэмжээгээр нэмэгдүүлж олгох хууль зүйн хатуу зохицуулалттай.

Оршил

Монгол Улсын Хөдөлмөрийн тухай /шинэчилсэн найруулга/, 88-д ажилтны ажил, амралтын цагийг нарийвчлан зохицуулсан байдаг. Үүний нэг чухал хэсэг нь шөнийн цагаар ажиллах нөхцөл юм. Шөнийн ажил нь хүний биологийн хэмнэл, эрүүл мэндэд шууд нөлөөлдөг тул хууль тогтоогчийн зүгээс тусгайлсан нэмэгдэл хөлс болон нөхөн амралт олгох баталгааг иж бүрэн бүрдүүлж өгсөн.

Энэхүү нийтлэлээр шөнийн цаг гэж ямар хугацааг хэлэх, шөнийн цагаар ажилласан тохиолдолд хэрхэн нөхөн амрах, хэрэв амраагүй бол цалин хөлсийг хэрхэн бодох, ээлжийн болон уртын ээлжийн ажилтай хэрхэн уялдаж байгааг практик зөвлөмж, шүүхийн шийдвэрийн хамт хүргэж байна.

Хууль зүйн үндэслэл

Шөнийн цагийн ажил, түүний цалин хөлстэй холбоотой үндсэн зохицуулалтууд Хөдөлмөрийн тухай хууль-д дараах байдлаар тусгагдсан.

1. Шөнийн цагийн тодорхойлолт: Орон нутгийн цагаар 22:00 цагаас дараагийн өдрийн 06:00 цаг хүртэлх хугацааг шөнийн цагт тооцно (ХТХ-ийн §88.1).
2. Нөхөн амралт олгох үүрэг: Шөнийн цагаар ажилласан ажилтныг дараагийн ажлын өдөр нь шөнө ажилласан цагаас багагүй хугацаагаар нөхөн амруулах үүрэгтэй (ХТХ-ийн §88.2).
3. Нэмэгдэл хөлс тооцох: Хэрэв ажилтныг нөхөн амруулаагүй бол түүний дундаж цалин хөлсийг 1.2 дахин, түүнээс дээш хэмжээгээр нэмэгдүүлж олгоно (ХТХ-ийн §109.3).
4. Ээлжийн ажилтны нэмэгдэл: Ажилтныг ээлжийн хуваарийн дагуу шөнийн цагт ажиллуулбал шөнийн цагийн нэмэгдэл хөлсийг заавал нэмж олгоно (ХТХ-ийн §109.8).
5. Давхар нэмэгдэл олгох зарчим: Ажилтныг илүү цагаар, долоо хоногийн амралтын болон нийтээр амрах баярын өдөр шөнийн цагт ажиллуулсан бол тухайн нэмэгдэл хөлс дээр шөнийн цагийн нэмэгдэл хөлсийг заавал нэмж олгоно (ХТХ-ийн §109.5).
6. Цагийн бүртгэл хөтлөх: Ажил олгогч ажилтны ажлын цагийн бүртгэлийг яг цаг тухайд нь хөтлөх үүрэгтэй (Хөдөлмөрийн тухай /шинэчилсэн найруулга/, 84).

Процессын зураглал

Шөнийн цагаар ажилласан тохиолдолд ажил олгогч болон ажилтан дараах хууль зүйн дарааллыг баримтална:

Практик алхмууд ба анхаарах зүйлс

Ажилтан болон ажил олгогч талууд шөнийн цагийн ажил зохион байгуулахдаа дараах практик шаардлагуудыг хангасан байх шаардлагатай.

1. Цагийн бүртгэлийг нарийвчлан хөтлөх

Хөдөлмөрийн тухай /шинэчилсэн найруулга/, 84-т зааснаар ажил олгогч ажилтны ажлын цагийн бүртгэлийг хөтлөх үүрэгтэй. Ээлжийн болон шөнийн ажил хөтөлдөг байгууллагууд 22:00-06:00 цагийн хооронд ажилласан цагийг карт, хурууны хээ болон журналын бүртгэлээр тусгайлан баталгаажуулна.

2. Нөхөн амралт олгох эсвэл нэмэгдэл хөлс тооцох

Хуульд зааснаар ажил олгогч ажилтныг дараагийн ажлын өдөр нь шөнө ажилласан цагтай нь тэнцүү хэмжээгээр амруулах ёстой. Хэрэв ажлын шаардлагаар нөхөн амруулах боломжгүй бол Хөдөлмөрийн тухай /шинэчилсэн найруулга/, 109-т заасны дагуу дундаж цалин хөлсийг 1.2 дахин нэмэгдүүлэн бодож цалин дээр олгоно.

3. Хуулиар хориглосон болон хязгаарласан тохиолдлууд

Шөнийн цагаар ажиллуулахыг хязгаарласан дараах зохицуулалтууд үйлчилнэ:

• Жирэмсэн эмэгтэй, 3 хүртэлх насны хүүхэдтэй ажилтан: Өөрөө зөвшөөрөөгүй бол шөнийн цагаар ажиллуулахыг хориглоно (ХТХ-ийн §88.5).
• Насанд хүрээгүй ажилтан: Шөнийн цагаар ажиллуулахыг бүрэн хориглоно (ХТХ-ийн §88.6).
• Эрүүл мэндийн хориглолт: Эрүүл мэндийн магадлалын зөвлөлийн шийдвэрээр шөнийн цагаар ажиллуулахыг хориглосон ажилтныг ажил олгогч өдрийн ээлжид, эсхүл адил чанарын өөр ажилд шилжүүлэх үүрэгтэй (Хөдөлмөрийн тухай /шинэчилсэн найруулга/, 88).

4. Эрүүл мэндийн урьдчилан сэргийлэх үзлэг

Шөнийн цагаар байнга ажилладаг ажилтныг хөдөлмөрийн аюулгүй байдал, эрүүл ахуйн хууль тогтоомжид заасан хугацаанд эрүүл мэндийн урьдчилан сэргийлэх үзлэгт ажил олгогчийн зардлаар заавал хамруулна (ХТХ-ийн §88.3).

Шүүхийн практик ба онцлог тохиолдлууд

Улсын дээд шүүхийн шүүхийн практикт хөдөлмөрийн цалин хөлс, нөхөн амралт, шөнийн болон илүү цагийн маргааныг шийдвэрлэхдээ дараах гол зарчмуудыг баримталж байна.

1. Нөхөн амралт болон илүү цагийн/шөнийн нэмэгдлийн зааг

Ажил олгогчийн дотоод журам эсвэл хамтын гэрээгээр хуулийн заалтыг дордуулж болохгүй. Уртын ээлжээр эсвэл тусгай хуваариар ажилладаг ажилтнуудыг дараагийн хоногуудад амруулсан явдлыг "илүү цаг эсвэл шөнийн цагаар ажилласныг нөхөн амруулсан" гэж үзэхгүйг Дээд шүүх удаа дараа тогтоосон.

• Тогтоол #10510: "О" ХХК нь ажилтныг 14 хоног ажиллуулаад 14 хоног амруулснаар илүү цаг болон нэмэгдлийг нөхөн амруулсан гэж маргасан боловч Дээд шүүх 14 хоногийн амралт нь тасралтгүй ажилласантай холбоотой тусгай амралт бөгөөд илүү цаг, нэмэгдэл хөлсийг тусад нь Хөдөлмөрийн тухай /шинэчилсэн найруулга/, 109-т зааснаар 1.5 дахин нэмэгдүүлж олгох ёстой гэж шийдвэрлэсэн. Энэхүү зарчим Тогтоол #10580, Тогтоол #10538, Тогтоол #10610, Тогтоол #10558, Тогтоол #10584, Тогтоол #10550, Тогтоол #10637, Тогтоол #10622-д мөн нэгэн адил батлагдсан.

2. Амралтын хугацаа ба ээлжийн дараалал

• Тогтоол #5504: Ажил олгогч ажилтныг томилолтоос буумагц шууд шөнийн ээлжинд ажиллуулахаар шаардаж, гараагүй тул сахилгын шийтгэл ногдуулсныг шүүх хянаад: Хөдөлмөрийн хуульд зааснаар ажлын дараалсан хоёр өдрийн хоорондох тасралтгүй амралт 12 цаг ба түүнээс дээш байх ёстой тул ажилтан шөнийн ээлжинд шууд гарах боломжгүй байсан нь үндэслэлтэй гэж үзэн сахилгын тушаалыг хүчингүй болгосон.

3. Захиргааны болон бусад жишээнүүд

• Тогтоол #920: Жирэмсэн эмэгтэйг ажлаас халахыг хориглосон хуулийн заалтыг зөрчсөн тохиолдолд шүүх ажилтны эрхийг хамгаалж ажилд нь эгүүлэн тогтоосон. Энэ нь шөнийн цагаар ажиллахыг зөвшөөрөөгүй жирэмсэн эмэгтэйд дарамт шахалт үзүүлэх үндэслэлгүй болохыг харуулдаг.
• Тогтоол #932: Эмнэлгийн чөлөөтэй байх хугацаанд ажлаас чөлөөлсөн нь хууль бус бөгөөд ажилтны амрах эрхийг хуулиар хамгаалдаг.
• Тогтоол #3261: Шөнийн цагийн нэмэгдэл хөлсийг дутуу олгосон тухай Хөдөлмөрийн хяналтын улсын байцаагчийн актыг хянан шийдвэрлэхдээ салбарын хамтын хэлэлцээр болон хуулийн зохицуулалтыг нарийвчлан тодорхойлох шаардлагатайг сануулсан.
• Тогтоол #10092 болон Тогтоол #10877: Ажилтны ажилласан цагийн бүртгэлийг үндэслэн нэмэгдэл хөлс болон ажилгүй байсан хугацааны олговрыг тооцохдоо Хөдөлмөр, нийгмийн хамгааллын сайдын баталсан "Дундаж цалин хөлс тодорхойлох журам"-ыг баримтлах нь зүйтэй гэж үзжээ.

Түгээмэл асуултууд (FAQ)

1. Ээлжийн ажилтан графикийн дагуу шөнө ажиллавал нэмэгдэл хөлс авах уу?

Тийм. Хөдөлмөрийн тухай /шинэчилсэн найруулга/, 109-ийн 109.8-д зааснаар ажилтныг ээлжийн хуваарийн дагуу шөнийн цагт (22:00-06:00) ажиллуулсан бол шөнийн цагийн нэмэгдэл хөлсийг заавал нэмж олгоно.

2. Шөнийн цагаар ажилласан нэмэгдэл хөлсийг хэрхэн тооцдог вэ?

Шөнийн цагаар ажилласан ажилтныг нөхөн амруулаагүй тохиолдолд түүний дундаж цалин хөлсийг 1.2 дахин ба түүнээс дээш хэмжээгээр нэмэгдүүлж олгоно (ХТХ-ийн §109.3). Хэрэв тухайн шөнийн ажил нь илүү цаг эсвэл баярын өдөр таарсан бол үндсэн нэмэгдэл дээр шөнийн нэмэгдэл нэмэгдэж олгогдоно (ХТХ-ийн §109.5).

3. Ажил олгогч намайг дараагийн өдөр нь амруулсан бол нэмэгдэл хөлс бодогдох уу?

Хөдөлмөрийн тухай /шинэчилсэн найруулга/, 88-ийн 88.2-т зааснаар дараагийн өдөр нь ажилласан цагаар чинь нөхөн амруулсан бол үндсэн цалингаа авч амарна. Харин нөхөн амруулаагүй тохиолдолд л 1.2 дахин нэмэгдүүлсэн цалин авах эрх үүснэ.

4. Шөнийн цагийн маргааныг хөөн хэлэлцэх ямар хугацаанд гаргах ёстой вэ?

Хөдөлмөрийн маргаан шийдвэрлэх байгууллага болон шүүхэд Хөдөлмөрийн тухай /шинэчилсэн найруулга/, 158-д заасны дагуу хандаж болно. Маргааныг эрхээ зөрчигдсөнийг мэдсэн эсхүл мэдэх ёстой байсан өдрөөс хойш хуульд заасан хугацаанд гаргах шаардлагатай. Хөөн хэлэлцэх хугацаа хэтрүүлсэн тохиолдолд шүүх нэхэмжлэлийг хэрэгсэхгүй болгодог баримт бий (Тогтоол #5030).

Дүгнэлт / Гол санаа

1. Биеэр амрах баталгаа: Шөнийн цагаар (22:00-06:00) ажилласан ажилтан дараагийн өдөр нь ажилласан цагаасаа багагүй хугацаагаар нөхөн амрах үндсэн эрхтэй.
2. Санхүүгийн нөхөн олговор: Нөхөн амруулаагүй тохиолдолд ажил олгогч дундаж цалин хөлсийг 1.2 дахин, түүнээс дээш хэмжээгээр нэмэгдүүлж олгох хуулиар хүлээсэн үүрэгтэй.
3. Давхар нэмэгдлийн зарчим: Ээлжийн ажилтан шөнө ажилласан, эсхүл илүү цагаар болон баярын өдөр шөнийн цагаар ажилласан бол тухайн тусгай нэмэгдлүүд давхар тооцогдоно.
4. Ажилтны эрхийн хамгаалалт: Жирэмсэн, 3 хүртэлх насны хүүхэдтэй ажилтан (зөвшөөрөөгүй бол) болон насанд хүрээгүй хүнийг шөнийн цагаар ажиллуулахыг хатуу хориглодог. Дотоод журам болон хамтын гэрээгээр хуулийн энэ стандартыг дордуулах эрх ажил олгогчид байхгүй.