Нийтээр амрах баярын өдөр ажилласан ажилтны цалин хөлсийг тооцох журам

Нийтээр амрах баярын өдөр ажилласан ажилтныг нөхөн амруулаагүй бол Хөдөлмөрийн тухай /шинэчилсэн найруулга/, 109-ийн 109.4-т заасны дагуу түүний дундаж цалин хөлсийг 2 дахин, түүнээс дээш хэмжээгээр нэмэгдүүлэн олгох ёстой.

Оршил

Монгол Улсын хөдөлмөрийн харилцаанд ажилтны амрах эрхийг хуулиар хамгаалсан байдаг. Гэсэн хэдий ч байгууллагын онцлог, тасралтгүй ажиллагаатай үйлдвэрлэл эсхүл зайлшгүй шаардлагаар нийтээр амрах баярын өдрүүдэд ажиллах тохиолдол цөөнгүй гардаг. Энэ тохиолдолд ажилтанд олгох цалин хөлсийг хэрхэн тооцох, ямар нэмэгдэл хөлс олгох талаарх ойлголт дутмаг байснаас үүдэж ажил олгогч болон ажилтны хооронд маргаан их гардаг. Нийтээр амрах баярын өдөр ажилласан ажилтны цалин хөлсний хууль зүйн зохицуулалт, тооцоолох журам болон шүүхийн практикийг доор тайлбарлалаа.

Хууль зүйн үндэслэл ба тохиолдлууд

1. Нийтээр амрах баярын өдрүүд

Хөдөлмөрийн тухай /шинэчилсэн найруулга/, 97 (мөн Хөдөлмөрийн тухай хууль 97.1)-д зааснаар дараах 9 төрлийн нийтээр тэмдэглэх баярын өдөр бүх нийтээр амарна:

• Шинэ жил (1 дүгээр сарын 1)
• Цагаан сар (билгийн тооллын хаврын тэргүүн сарын шинийн 1, 2, 3)
• Олон улсын эмэгтэйчүүдийн өдөр (3 дугаар сарын 8)
• Бурхан багшийн Их дүйчин өдөр (билгийн тооллын зуны тэргүүн сарын шинийн 15)
• Хүүхдийн баяр (6 дугаар сарын 1)
• Үндэсний их баяр наадам, Ардын хувьсгалын ойн баяр (7 дугаар сарын 10, 11, 12, 13, 14, 15)
• Их Эзэн Чингис хааны өдөр (билгийн тооллын өвлийн тэргүүн сарын шинийн 1)
• Бүгд Найрамдах Улс тунхагласан өдөр (11 дүгээр сарын 26)
• Үндэсний эрх чөлөө, тусгаар тогтнолоо сэргээсний баярын өдөр (12 дугаар сарын 29)

2. Цалин хөлс ба нэмэгдэл хөлсний зохицуулалт

Хөдөлмөрийн тухай /шинэчилсэн найруулга/, 101-д зааснаар цалин хөлс нь үндсэн цалин, нэмэгдэл, нэмэгдэл хөлс, ээлжийн амралтын цалин, шагнал урамшуулал гэсэн бүрэлдэхүүнтэй. Үүнд баярын өдөр ажилласны цалинг дараах тусгай журмаар бодно:

• Ердийн цагийн ажилтан: Нийтээр амрах баярын өдөр ажилласан ажилтныг нөхөн амруулаагүй бол түүний дундаж цалин хөлсийг 2 дахин, түүнээс дээш хэмжээгээр нэмэгдүүлж олгоно (Хөдөлмөрийн тухай /шинэчилсэн найруулга/, 109-ийн 109.4, Хөдөлмөрийн тухай хууль 109.4).
• Ээлжийн ажилтан: Ээлжээр ажилладаг ажилтны батлагдсан ээлж долоо хоногийн амралтын болон нийтээр амрах баярын өдөр таарсан бол нэмэгдэл хөлс олгохгүй (Хөдөлмөрийн тухай /шинэчилсэн найруулга/, 109-ийн 109.9, Хөдөлмөрийн тухай хууль 109.9). Харин салбарын болон байгууллагын хамтын гэрээ, хэлэлцээрээр нэмэгдэл хөлс олгохоор тогтоосон бол түүнийг дагаж мөрдөнө.
• Шөнийн цагийн давхар нэмэгдэл: Ажилтныг баярын өдөр шөнийн цагаар (22:00-06:00 цаг) ажиллуулсан бол баярын өдрийн 2 дахин нэмэгдэл дээр шөнийн цагийн 1.2 дахин нэмэгдэл хөлсийг нэмж олгоно (Хөдөлмөрийн тухай /шинэчилсэн найруулга/, 109-ийн 109.5, Хөдөлмөрийн тухай хууль 109.5).
• Уртын ээлжийн ажилтны онцлог: Хөдөлмөрийн тухай /шинэчилсэн найруулга/, 92-ийн 92.3-т зааснаар уртын ээлжийн ажилтны ажлын өдрийн үргэлжлэл 12 цагаас илүүгүй байх ба Хөдөлмөрийн тухай /шинэчилсэн найруулга/, 87-ийг баримтлан илүү цагийг тооцож олгодог. 14 хоног ажиллаж 14 хоног амрах хуваарь нь нийтээр амрах баярын өдөр болон илүү цагийн нөхөн амралтад тооцогдохгүй болохыг шүүхийн практикт хатуу тогтоосон.

Процесс ба практик алхмууд

Нийтээр амрах баярын өдөр ажиллаж буй тохиолдолд цалин хөлс бодох болон хянах дараалал:

Практик алхмууд:

1. Албан ёсны шийдвэр гаргуулах ба зөвшөөрөл: Ажил олгогч ажилтныг баярын өдөр ажиллуулахдаа тушаал, шийдвэр гаргах шаардлагатай. Жирэмсэн болон 3 хүртэлх насны хүүхэдтэй ажилтныг өөрөө зөвшөөрөөгүй бол баярын болон илүү цагаар ажиллуулахыг хориглоно (Хөдөлмөрийн тухай /шинэчилсэн найруулга/, 91-ийн 91.4, Хөдөлмөрийн тухай хууль 98.1).
2. Ажлын цагийн бүртгэл (Табель): Ажил олгогч Хөдөлмөрийн тухай /шинэчилсэн найруулга/, 84-ийн 84.5-д заасны дагуу цагийн бүртгэлийг үнэн зөв хөтлөх үүрэгтэй.
3. Цалин хөлсний мэдээлэл өгөх: Хөдөлмөрийн тухай /шинэчилсэн найруулга/, 104-ийн 104.3 (мөн Хөдөлмөрийн тухай хууль 104.3)-д зааснаар цалин олгох бүрд суутгал, нэмэгдэл хөлсний бүрэлдэхүүн болон хэмжээг бичгээр эсхүл цахимаар мэдэгдэх ёстой.
4. Хугацаа ба олголт: Цалин олгох өдөр баярын өдөр таарвал өмнөх ажлын өдөрт шилжүүлж олгоно (Хөдөлмөрийн тухай /шинэчилсэн найруулга/, 104-ийн 104.2).

Тооцоолол хийх жишээ:

Ажилтны сарын дундаж нэг өдрийн цалин 80,000 төгрөг гэж бодъё. Ажилтан нийтээр амрах баярын өдөр 1 өдөр ажилласан бөгөөд нөхөн амраагүй бол:

• Олгох цалин = 80,000 (үндсэн) + [80,000 × 2 (баярын нэмэгдэл)] = 240,000 төгрөг. (Хэрэв тухайн баярын өдөр шөнө ажилласан бол шөнийн цагийн нэмэгдэл 1.2 дахин нэмэгдэж олгогдоно).

Түгээмэл асуултууд (FAQ)

1. Нийтээр амрах баярын өдөр ажилласны дараа өөр өдөр нөхөн амраавал нэмэгдэл олгох уу?

Ажилтантай тохиролцож өөр ажлын өдөр нөхөн амруулсан тохиолдолд 2 дахин нэмэгдэл хөлс олгохгүй бөгөөд тухайн ажилласан баярын өдрийн цалинг ердийн хэмжээгээр тооцож олгоно. Харин нөхөн амруулж чадаагүй тохиолдолд 2 дахин болон түүнээс дээш хэмжээгээр нэмэгдүүлж олгодог (Хөдөлмөрийн тухай /шинэчилсэн найруулга/, 109-ийн 109.4).

2. Байгууллагын дотоод журмаар баярын өдрийн нэмэгдлийг 2 дахин биш 1.5 дахин бодохоор зааж болох уу?

Болохгүй. Хөдөлмөрийн тухай /шинэчилсэн найруулга/, 107 болон холбогдох заалтуудын дагуу ажил олгогч нь хөдөлмөрийн дотоод хэм хэмжээ, хөдөлмөрийн гэрээгээр ажилтны эрх зүйн байдлыг хуулиар тогтоосон стандарт, баталгаанаас дордуулах эрхгүй. Хуулийн 2 дахин гэсэн доод хязгаарыг заавал мөрдөнө.

3. Ээлжийн ажилтнууд баярын өдөр ажиллавал нэмэгдэл авах уу?

Хуульд зааснаар хуваарийн дагуу ээлж нь баярын өдөр таарсан бол нэмэгдэл хөлс олгох албагүй. Гэвч байгууллагын Хамтын гэрээ эсхүл Хөдөлмөрийн гэрээнд "ээлжийн ажилтан баярын өдөр ажиллавал нэмэгдэл олгоно" гэж заасан бол тэрхүү дотоод хэм хэмжээг баримтлан нэмэгдлийг олгоно (Хөдөлмөрийн тухай /шинэчилсэн найруулга/, 109-ийн 109.9).

4. Цалин хөлсийг дутуу эсвэл хугацаанд нь олгоогүй бол ямар хариуцлага хүлээх вэ?

Ажил олгогч цалин хөлс, нэмэгдэл хөлсийг хүндэтгэн үзэх шалтгаангүйгээр хугацаанд нь олгоогүй, эсхүл хуулиар тогтоосноос доогуур олгосон бол Хөдөлмөрийн тухай /шинэчилсэн найруулга/, 104-ийн 104.7-д заасны дагуу Зөрчлийн тухай хууль болон холбогдох бусад хуулиар торгууль, хариуцлага хүлээдэг.

Шүүхийн практик жишээнүүд

Шүүхээс баярын өдрийн нэмэгдэл, илүү цаг болон цалин хөлсний бүрэлдэхүүний талаарх маргааныг шийдвэрлэхдээ ажилтны эрх ашгийг хуульд зааснаас дордуулахгүй байх зарчмыг баримталдаг.

• Илүү цаг болон баярын өдрийн нэмэгдлийг тооцох, хөөн хэлэлцэх хугацаа: Улсын Дээд шүүхийн хянасан Тогтоол #10092 хэрэгт ажилтан Ш нь амралтын болон баярын өдөр ажилласны нэмэгдэл шаардсан бөгөөд шүүх цагийн бүртгэлийг үндэслэн нэмэгдэл хөлсийг тооцсон. Харин Тогтоол #5030 хэрэгт баярын өдөр ажилласны цалин гаргуулахдаа эрхээ зөрчигдсөнийг мэдсэнээс хойш 3 сарын дотор гомдол гаргах хуулийн хугацааг (хөөн хэлэлцэх хугацаа) пассив хэтрүүлсэн бол шаардах эрхээ алддаг болохыг сануулсан.
• Уртын ээлжийн ажилтны 14 хоногийн амралт нь нөхөн амралт болохгүй: Улсын Дээд Шүүхийн Тогтоол #10510 болон Тогтоол #10550 тогтоолуудаар уул уурхайн салбарын уртын ээлжийн (14/14) ажилтнуудын хуваарьт амралт нь нэг ээлжинд тасралтгүй ажилласантай холбоотой онцгой амралт бөгөөд илүү цаг, баярын өдрийн нөхөн амралт болохгүй гэж эцэслэн дүгнэсэн. Ажил олгогчийн дотоод журамд "14 хоногийн амралтад илүү цагийг нөхөн амруулсанд тооцно" гэж заасан нь Хөдөлмөрийн тухай хуулийг дордуулсан хэлцэл гэж үзэж хүчингүйд тооцжээ.
• Цалин хөлсний ойлголт ба олговор гаргуулах: Шүүхээс цалин хөлсний бүрэлдэхүүнийг тодорхойлохдоо үндсэн цалин дээр нэмэгдэл, нэмэгдэл хөлсийг багтаан тооцдог. Тогтоол #3247 тогтоолд хуульд заасан нөхөн төлбөр, цалинтай тэнцэх олговрыг тооцохдоо зөвхөн үндсэн цалингаар бус Хөдөлмөрийн тухай /шинэчилсэн найруулга/, 101-д заасан нэмэгдлүүдийг оролцуулж бодох нь хууль зүйн үндэслэлтэй гэж шийдвэрлэсэн.
• Ажилгүй байсан хугацааны олговор ба бусад практик: Захиргааны болон Иргэний шүүхийн практикт (Тогтоол #896, Тогтоол #920, Тогтоол #7966) ажилтныг хууль бусаар ажлаас халсан тохиолдолд ажилгүй байсан бүх хугацааны дундаж цалин хөлстэй тэнцэх олговрыг олгож, нийгмийн болон эрүүл мэндийн даатгалын шимтгэлийг нөхөн төлүүлж бичилт хийхийг ажил олгогчид даалгадаг.
• Цалин ба тэтгэлэг, урамшууллын ялгаа: Тогтоол #957 ба Тогтоол #9649 хэргүүдэд шүүхээс цалин хөлс болон урамшуулал, тэтгэлгийг ялгаж тайлбарласан бөгөөд баярын өдөр ажилласны нэмэгдэл нь гүйцэтгэсэн ажил үүрэгтэй шууд холбоотой цалин хөлсний нэмэгдэл хөлс болохыг баталгаажуулсан.

Дүгнэлт / Гол санаа

Нийтээр амрах баярын өдөр ажиллах нь ажилтны амрах эрхийг хязгаарладаг тул хууль тогтоомжоор нэмэгдэл хөлсний доод хэмжээг 2 дахин байхаар чанд тогтоосон.

1. Заавал тооцох: Баярын өдөр ажиллаад нөхөн амраагүй бол ажилтны дундаж цалин хөлсийг 2 дахин, шөнө ажилласан бол шөнийн цагийн нэмэгдлийг (1.2 дахин) нэмж бодно.
2. Дотоод журам хууль зөрчихгүй байх: Ажил олгогчийн хөдөлмөрийн дотоод журам болон Хөдөлмөрийн гэрээний заалт нь хуулиар тогтоосон цалин хөлсний баталгааг дордуулах эрхгүй.
3. Ил тод байдал: Ажил олгогч цалин олгох бүрд Хөдөлмөрийн тухай /шинэчилсэн найруулга/, 104-ийн 104.3 (мөн Хөдөлмөрийн тухай хууль 104.3)-д заасны дагуу баярын өдрийн нэмэгдэл хөлсний хэмжээ, тооцооллыг бичгээр болон цахимаар мэдээлэх үүрэгтэй.
4. Гомдол гаргах хугацаа: Хэрэв цалин хөлс, баярын өдрийн нэмэгдлийг олгоогүй бол ажилтан эрх нь зөрчигдсөнийг мэдсэнээс хойш 3 сарын дотор гомдол гаргаж шийдвэрлүүлэх шаардлагатай.