Худалдааны төлөөлөгчийн тооцоо нийлэх болон шаардах эрх шилжүүлэх эрх зүйн зохицуулалт

Худалдааны төлөөлөгчийн харилцаанд тооцоо нийлэх болон шаардах эрх шилжүүлэх (цесси) ажиллагааг Иргэний хуульд заасан тусгай зохицуулалт болон бичгийн баримтаар баталгаажуулаагүй тохиолдолд шүүхэд нэхэмжлэгч тал нотлох үүргээ биелүүлээгүй гэх үндэслэлээр шаардлагаа хэрэгсэхгүй болгох өндөр эрсдэлтэй байдаг.

Оршил

Бизнесийн харилцаанд худалдааны төлөөлөгч, зуучлагч болон комиссын гэрээгээр ажиллаж буй этгээдүүд нь үйлдвэрлэгч болон хэрэглэгчийг холбох чухал үүрэг гүйцэтгэдэг. Гэвч практикт тэдгээрийн гүйцэтгэсэн ажлын хөлсийг хэрхэн зөв тооцох, үүссэн шаардах эрхийг бусдад шилжүүлэх асуудал нь маргааны үндэс болох нь элбэг. Энэхүү нийтлэлээр худалдааны төлөөлөгчийн эрх зүйн байдал, тооцоо нийлэх зарчим болон эрх шилжүүлэх зохицуулалтыг авч үзнэ.

Хууль зүйн үндэслэл

Монгол Улсын Иргэний хууль болон бусад төрөлжсөн хуулиудад худалдааны төлөөлөгчийн үйл ажиллагаатай холбоотой дараах гол зохицуулалтууд байдаг:

1. Худалдааны төлөөлөгчийн тодорхойлолт ба тайлагнаж тооцоо хийх үүрэг: Иргэний хууль, 415-д зааснаар худалдааны төлөөлөгч нь үйлчлүүлэгчийн нэрийн өмнөөс, түүний зардлаар гэрээ байгуулах буюу бараа, эрх, үйлчилгээг борлуулахад зуучилдаг. Төлөөлөгч нь гэрээнд өөрөөр заагаагүй бол улирал бүрийн сүүлчийн 10 хоногт тайлангаа гаргаж, сар бүрийн эцэст үйлчлүүлэгч хөлс, шагналыг төлөх үүрэгтэй Иргэний хууль, 415.
2. Зуучлалын үндсэн эрх, үүрэг: ИХ-ийн §410.1-д зааснаар зуучлагч нь зуучлуулагчаас олгосон бүрэн эрхийн дагуу, түүний ашиг сонирхлын төлөө хэлцэл хийх этгээдтэй холбож өгөх үүрэг хүлээдэг.
3. Хөлс, шимтгэл тооцох: Худалдааны төлөөлөгчийн хөлсийг тооцохдоо ИХ-ийн §416.2-т заасны дагуу төлбөрийн дүнгээс хөнгөлөлт, татвар, савлалт, гаалийн хураамж зэрэг нэмэлт зардлыг хасаж тооцдог. Мөн Иргэний хууль, 416-д зааснаар хөлсний хэмжээг тохиролцоогүй бол тогтсон нийтлэг жишгээр тооцно.
4. Гэрээний хугацаа ба нөхөн олговор: Талууд өөрөөр тохиролцоогүй бол худалдааны төлөөлөгчийн гэрээ нь нэг жилийн хугацаатай байх бөгөөд хугацаа дуусахаас 3 сарын өмнө цуцлах санал гаргаагүй бол сунгагдсанд тооцогдоно ИХ-ийн §417.1, Иргэний хууль, 417. Гэрээ дууссаны дараа худалдааны төлөөлөгч шинэ үйлчлүүлэгч хамруулсан ашиг тусаа үнэлүүлэн Иргэний хууль, 418-д заасны дагуу нөхөн олговор шаардах эрхтэй.
5. Тооцоо нийлэх гэрээ ба харилцан тооцох: Иргэний хууль, 466-д зааснаар тооцоо нийлэх гэрээгээр хоорондын ажил хэргийн шаардлагыг харилцан тооцож хаах бөгөөд тооцооны үлдэгдлийг төлөхөөс нааш шаардах эрх үүсэхгүй. Мөн Иргэний хууль, 238-д зааснаар хоёр талын ижил төрлийн харилцан шаардлагыг тооцож үүргийг дуусгавар болгож болно.
6. Шаардах эрх шилжүүлэх (Цесси): Иргэний хууль, 123-д зааснаар хууль, гэрээнд харшлахгүй бол үүрэг гүйцэтгэгчийн зөвшөөрөлгүйгээр шаардах эрхээ гуравдагч этгээдэд шилжүүлж болох ба шилжүүлсэн тухай үүрэг гүйцэтгэгчид мэдэгдэх шаардлагатай. Төлбөрийн хэрэгсэл болгон вексель ашиглаж байгаа тохиолдолд Векселийн тухай хуулийн §3.6-д зааснаар дамжуулах бичилт хийж эрхээ шилжүүлнэ.

Практик алхмууд

Худалдааны төлөөлөгч болон захиалагч хоорондын тооцоо нийлэх, эрх шилжүүлэх үйл ажиллагаа дараах дарааллаар явагдана:

1. Тооцоо нийлэх үйл явц ба баримтжуулалт

Худалдааны төлөөлөгч нь хийсэн хэлцэл бүрийнхээ тайланг захиалагчид гаргаж өгөх үүрэгтэй. Тооцоо нийлэхдээ:

• Нийт борлуулалтын дүнг тухайн анхан шатны баримтуудаар (зарлагын баримт, хүлээлцсэн акт) тодорхойлно.
• ИХ-ийн §416.2-т заасан нэмэлт зардлуудыг (тээвэр, гааль, татвар, савлалт) баримтаар тулгаж хасна.
• Үлдсэн дүнгээс тохиролцсон хувиар (шимтгэл) хөлсөө бодно.
• Иргэний хууль, 466-д зааснаар тооцоо нийлсэн актад талууд эсхүл тэдгээрийн бүрэн эрх бүхий төлөөлөгч нар гарын үсэг зурж, баталгаажуулна. Иргэний хууль, 236-д зааснаар үүрэг гүйцэтгүүлэгч үүргийн гүйцэтгэлийг хүлээн авсан баримт бичгийг үүрэг гүйцэтгэгчид олгох үүрэгтэй.

2. Шаардах эрх шилжүүлэх (Цесси) болон өр шилжих

Хэрэв захиалагч төлөөлөгчийн хөлсийг төлөөгүй эсвэл төлөөлөгч өөрөө бусдад өртэй бол шаардах эрхээ шилжүүлж болно. Үүнд:

• Шаардах эрх шилжүүлэх: Иргэний хууль, 123-д заасны дагуу шаардах эрх шилжүүлэх гэрээг анхны хэлцэл хийсэн хэлбэрээр байгуулна. Үүрэг гүйцэтгэгчид заавал мэдэгдэх бөгөөд мэдэгдэл хүргүүлэх хүртэл үүрэг гүйцэтгэгч анхны үүрэг гүйцэтгүүлэгчид үүргээ биелүүлсээр байх эрхтэй.
• Өр шилжих: Хэрэв үүргийг гуравдагч этгээд өөртөө шилжүүлэн авахаар бол Иргэний хууль, 124-д заасны дагуу үүрэг гүйцэтгүүлэгчтэй (эзэмшигчтэй) заавал тохиролцоно.
• Батлан даалтын тохиолдолд: Батлан даагч үүрэг гүйцэтгэсэн бол үүрэг гүйцэтгүүлэгчийн бүх эрх түүнд шилжинэ ИХ-ийн §465.1.
• Векселиэр шилжүүлэх: Төлбөрийн баримтыг дамжуулах бичилтээр шилжүүлэх нь хамгийн хурдан арга юм.

3. Үл хамаарах тохиолдол, хугацаа ба хариуцлага

• Төлөөлөгчийн өрсөлдөх хязгаарлалт: Иргэний хууль, 419-д зааснаар худалдааны төлөөлөгч үйлчлүүлэгчийн зөвшөөрөлгүй өрсөлдөгчийн ашиг сонирхлыг төлөөлж болохгүй. Зөрчвөл учирсан хохирлыг нөхөн төлүүлнэ.
• Хөөн хэлэлцэх хугацаа: Нөхөн олговор шаардах эрхийг гэрээ дууссанаас хойш 1 баримтат оны дотор хэрэгжүүлнэ Иргэний хууль, 418. Ачаа тээвэрлэлтийн холбогдолтой шаардлагад хөөн хэлэлцэх хугацаа 1 жил, санаатай буюу илтэд болгоомжгүй үйлдэлд 3 жил байна Иргэний хууль, 395.
• Төлбөрийн хугацаа хэтрэлт: Иргэний хууль, 222-д зааснаар мөнгөн төлбөрийн үүргээ хугацаанд нь биелүүлээгүй бол хэтрүүлсэн хугацаанд тохирсон хүү, хохирлыг хариуцна. Үүрэг гүйцэтгүүлэгч хүлээн авахаас татгалзсан тохиолдолд Иргэний хууль, 223, Иргэний хууль, 237-д зааснаар төлбөрийн мөнгийг нотариатаар дамжуулан банкинд хадгалуулж, үүргээ дуусгавар болгох боломжтой.

Шүүхийн практик

Худалдааны төлөөлөгч, комисс, тооцоо нийлэх болон шаардах эрх шилжүүлэх маргааныг шүүх шийдвэрлэхдээ дараах гол зарчмуудыг баримталдаг:

• Гэрээний эрх зүйн харилцааг зөв тодорхойлох: Практикт талууд "борлуулагчийн гэрээ" нэртэй хэлцэл байгуулдаг боловч агуулгаараа худалдах-худалдан авах, комисс эсхүл даалгаврын гэрээ байдаг. Тухайлбал, Тогтоол #5595-д хариуцагч нь компанийн барааг өөрийн нэрийн өмнөөс бусдын зардлаар борлуулан урамшуулал авч байсныг Иргэний хуулийн 415.2-т заасан комиссын гэрээний харилцаа гэж дүгнэн барааны үнийг гаргуулсан. Нөгөө талаас, Тогтоол #6019-д барааг өөрийн өмчлөлд аваагүй, компанийн үнээр борлуулахаар тохирсоныг даалгаврын гэрээ гэж үзэж, компаниас томилогдсон борлуулалтын менежерийн тусдаа завшиж дутаасан мөнгийг хариуцагчаас гаргуулахаас татгалзжээ.
• Тооцоо нийлсэн баримт ба нотлох үүрэг: Тогтоол #4952-т тооцоо нийлсэн баримт байхгүй, компаниас тооцоо хийх эрх олгогдоогүй этгээд баримтад гарын үсэг зурсан, мөн хариуцагч хэдэн төгрөгийн бараа хүлээн авсан нь нотлогдоогүй тул нэхэмжлэлийг хэрэгсэхгүй болгосон. Мөн Тогтоол #7314 болон Тогтоол #6749-д хэдэн төгрөгийн бараа шилжүүлсэн тухай анхан шатны санхүүгийн баримтыг нэхэмжлэгч өөрөө нотлох үүрэгтэйг онцолсон байдаг.
• Шаардах эрх шилжүүлснийг нотлох: Шаардах эрх шилжүүлэх гэрээ байгуулсан гэх боловч гэрээнд тодорхой заагаагүй, мэдэгдээгүй бол шүүх шаардах эрхийг шилжсэнд тооцдоггүй. Тогтоол #5090-д компаниудын удирдах зөвлөлийн хурлын тогтоолын хавсралтад иргэний нэр тодорхойгүй, гуравдагч этгээд эрх шилжүүлээгүй гэж мэдүүлсэн тул нэхэмжлэлийг хэрэгсэхгүй болгосон. Харин Тогтоол #4926-д гадаад худалдааны гэрээний шаардах эрхийг банканд шилжүүлж, үүрэг гүйцэтгэгчид мэдэгдсэн нь Иргэний хуулийн 123.1-д нийцсэн гэж үзжээ.
• Төлөөлөх бүрэн эрх ба нотариат: Тогтоол #10204-т шаардах эрхийг шилжүүлэн аваагүй боловч төлөөлөн шаардах эрх олгосон тохиолдолд төлөөлүүлэгч хожим уг үйлдлийг дэмжсэн бол хэлцэл хүчин төгөлдөр болох ч, нотариатч төлөөлөх бүрэн эрхийг нягтлаагүй бол нотариатын үйлдэл хүчингүй болохыг тогтоожээ. Мөн Тогтоол #7338-д олгогдсон хүчин төгөлдөр итгэмжлэлийн хүрээнд төлөөлөгчийн үйлдсэн өрийн баталгаа хариуцагчийг үүрэгт холбоно гэж дүгнэсэн.
• Гэрээний чанар болон бусад жишээ: Тогтоол #5245-д борлуулагч барааг гуравдагч этгээдэд зарж мөнгөө авч чадаагүй нь үндсэн худалдагчид төлбөр төлөх үүргээс чөлөөлөх үндэслэл болохгүйг сануулсан. Харин Тогтоол #9630-д талуудын харилцаа худалдааны комисс бус худалдах-худалдан авах гэрээ байсныг тогтоож шийдвэрлэсэн. Мөн Тогтоол #3211, Тогтоол #8173, Тогтоол #3265-д шаардах эрх шилжүүлэх болон төлөөллийн харилцааны хууль зүйн үндэслэлийг тус тус шинжлэн шийдвэрлэсэн байна. Мөн бусад Захиргааны шүүхийн практикт:
• Гэрээний хүчин төгөлдөр байдал: Компанийн эрх шилжүүлэх гэрээг бүртгэхдээ холбогдох баримт бичгийн бүрдэл, гарын үсгийн үнэн зөв байдлыг шүүх нарийвчлан шалгадаг. Жишээ нь, Тогтоол #912-т нас барсан этгээдийн нэрийн өмнөөс хийгдсэн бүртгэлийг магадлахдаа баримтууд бүртгэлийн огноотой нийцэж байгаа эсэхийг үндэслэл болгосон байдаг.
• Урьдчилгаа төлбөр ба Гүйцэтгэл: Төлбөрийн маргаан дээр "урьдчилгаа төлбөр" болон "гүйцэтгэлийн дараах төлбөр"-ийг ялгаж салгах нь чухал. Тогтоол #889-т зааснаар ажлын тодорхой хувийг гүйцэтгэсний дараа авах төлбөрийг "урьдчилгаа төлбөр" гэж үзэхгүй бөгөөд энэ нь худалдааны төлөөлөгчийн хөлс тооцох зарчимд мөн хамаарна.
• Мэдэгдэл хүргүүлэх үүрэг: Эрх шилжүүлэх эсвэл гэрээ цуцлах мэдэгдлийг бүртгэлтэй хаягаар хүргүүлсэн бол түүнийг хүлээн авсанд тооцох бөгөөд хаягийн өөрчлөлтийг мэдэгдээгүй тал хариуцлагаа хүлээнэ Тогтоол #828.

Түгээмэл асуултууд (FAQ)

1. Худалдааны төлөөлөгч харилцагчаас төлбөрөө авч чадаагүй бол компанийн өмнө төлбөрийг хариуцах уу?

Иргэний хууль, 415-д зааснаар худалдааны төлөөлөгч нь зуучлах үүрэгтэй тул тусгайлан бичгээр баталгаа (делькредере) гаргаагүй бол гуравдагч этгээдийн төлбөрийн үүргийг хариуцахгүй Иргэний хууль, 419. Харин барааг өөрийн нэр дээр хүлээн авч борлуулдаг худалдах-худалдан авах гэрээний харилцаа байвал харилцагчаас мөнгөө авч чадаагүй нь компанийн төлбөрөөс чөлөөлөгдөх үндэслэл болохгүй Тогтоол #5245.

2. Шаардах эрх шилжүүлэхэд үүрэг гүйцэтгэгчээс заавал зөвшөөрөл авах уу?

Иргэний хууль, 123-д зааснаар хууль, гэрээ буюу үүргийн мөн чанарт харшлахгүй бол үүрэг гүйцэтгэгчийн зөвшөөрөлгүйгээр шаардах эрхээ шилжүүлж болно. Гэхдээ шаардах эрх шилжсэн тухай үүрэг гүйцэтгэгчид заавал мэдэгдэх ёстой. Мэдэгдэх хүртэл үүрэг гүйцэтгэгч анхны үүрэг гүйцэтгүүлэгчид төлбөр төлснийг хүчин төгөлдөрт тооцно.

3. Тооцоо нийлсэн актад зөвхөн нягтлан бодогч гарын үсэг зурсан байвал шүүхэд хүчинтэй юу?

Тооцоо нийлэх акт нь Иргэний хууль, 466-д заасан гэрээний нэг төрөл тул байгууллагыг төлөөлөх бүрэн эрхтэй этгээд эсхүл тусгайлан итгэмжлэгдсэн этгээд гарын үсэг зурснаар хүчин төгөлдөр болно. Шүүхийн практикт төлөөлөх эрхгүй этгээдийн зурсан тооцооны актыг маргааныг шийдвэрлэх хангалттай нотлох баримт гэж үзэхгүй тохиолдол байдаг Тогтоол #4952.

4. Худалдааны төлөөлөгчийн гэрээ дууссаны дараа нөхөн олговор шаардаж болох уу?

Болоно. Иргэний хууль, 418-д зааснаар худалдааны төлөөлөгчийн зуучлалаар үйлчлүүлэгч нь шинэ харилцагчтай болж давуу эрх олсон бөгөөд төлөөлөгч шагнал авах эрхээ алдсан бол гэрээ дууссанаас хойш 1 жилийн дотор нөхөн олговор шаардах эрхтэй.

Дүгнэлт / Гол санаа

Худалдааны төлөөлөгчийн үйл ажиллагаанд тооцоо нийлэх үйл явц нь зөвхөн ашиг хуваах бус, хуульд заасан нэмэлт зардлуудыг зөв хасаж тооцоход оршино.

• Гэрээний төрлөө тодорхой болгох: Талууд байгуулж буй гэрээ нь худалдааны төлөөлөгч Иргэний хууль, 415, комисс Иргэний хууль, 415, даалгавар уу эсхүл худалдах-худалдан авах гэрээ юу гэдгийг зайлшгүй заглаж заах шаардлагатай.
• Анхан шатны баримтыг бүрдүүлэх: Санхүүгийн анхан шатны баримтгүйгээр зөвхөн тооцооны үлдэгдэл бичсэн акт нь шүүхэд шаардлага хангахгүй байх эрсдэлтэй.
• Цессийг хуулийн дагуу хийх: Шаардах эрх шилжүүлэхдээ Иргэний хууль, 123-д заасан хэлбэрийн шаардлагыг ханган, үүрэг гүйцэтгэгчид заавал бичгээр мэдэгдэх нь маргаанаас сэргийлэх хамгийн найдвартай хамгаалалт болно.