Компанийн гүйцэтгэх удирдлагыг хамтран хэрэгжүүлэх нь: Эрх зүйн зохицуулалт ба практик

Монгол Улсын Компанийн тухай хуулиар компанийн гүйцэтгэх удирдлагыг хамтран буюу багаар хэрэгжүүлэх эрх зүйн боломж бүрэн нээлттэй байдаг бөгөөд үүний тулд хамгийн чухал нь компанийн дүрэмд багаар хэрэгжүүлэхээр тусгайлан зааж, Улсын бүртгэлд албан ёсоор бүртгүүлсэн байх шаардлагатай. Компанийн тухай /шинэчилсэн найруулга/, 83

Оршил

Монгол Улсын бизнесийн практикт компанийг нэг гүйцэтгэх захирал (CEO) удирдаж, гарын үсэг зурах эрхийг ганцаараа хэрэгжүүлэх нь түгээмэл байдаг. Гэсэн хэдий ч томоохон компаниуд, гадаадын хөрөнгө оруулалттай аж ахуйн нэгжүүд эсвэл харилцан хяналтын тогтолцоог (checks and balances) бүрдүүлэх, эрсдэлийг хуваарилах зорилгоор гүйцэтгэх удирдлагыг хэд хэдэн этгээд хамтран хэрэгжүүлэх шаардлага ихээр гардаг.

Монгол Улсын хууль тогтоомжоор "гүйцэтгэх удирдлагыг багаар хэрэгжүүлэх" боломжийг бүрэн зөвшөөрсөн байдаг бөгөөд үүнийг хэрхэн хэрэгжүүлэх, дотоод хяналтыг хэрхэн тогтоох, эрсдэлээс хэрхэн сэргийлэх талаарх хууль зүйн гүнзгийрүүлсэн зөвлөмжийг доор хүргэж байна.

Хууль зүйн үндэслэл ба эрх зүйн зохицуулалт

Компанийн гүйцэтгэх удирдлагын хэлбэрийг сонгох нь хувьцаа эзэмшигчдийн онцгой бүрэн эрхийн асуудал бөгөөд үүнийг Компанийн тухай /шинэчилсэн найруулга/, 16-д заасны дагуу компанийн үндсэн баримт бичиг болох дүрэмд заавал тусгаснаар эрх зүйн чадвар үүсдэг. Иргэний хууль, 26

1. Удирдлагын хэлбэр ба үндсэн зарчим: Компанийн Тухай 83.2 болон Компанийн тухай /шинэчилсэн найруулга/, 83-д зааснаар компанийн дүрэмд гүйцэтгэх удирдлагыг багаар хэрэгжүүлэхээр тусгайлан заагаагүй бол нэг хувь хүн (гүйцэтгэх захирал) хэрэгжүүлнэ. Дүрэмд зааснаар багийн засаглалын хэлбэрт шилжинэ.
2. Багийн бүтэц ба журам батлах: Хэрэв багаар хэрэгжүүлэх бол багийн ахлагч болон гишүүдийн эрх, үүргийг тодорхойлсон дотоод журмыг Төлөөлөн удирдах зөвлөл (ТУЗ) /байхгүй бол хувьцаа эзэмшигчдийн хурал/-тэй зөвшилцөн батална Компанийн Тухай 83.9. Компанийн тухай /шинэчилсэн найруулга/, 83-д зааснаар уг журамд ажил үүргийн хуваарь, ахлагчийг сонгох журам, ахлагчийн эрх үүргийг тодорхой заана.
3. Төлөөлөх эрх ба гарын үсэг зурах шаардлага: Багийн ахлагчийг ТУЗ-тэй зөвшилцөн багийн гишүүд сонгох бөгөөд багийн ахлагч нь компанийн гүйцэтгэх захирлын үүргийг гүйцэтгэнэ Компанийн Тухай 83.13. Баг нь компанийн нэрийн өмнөөс гэрээ, хэлцэл хийх, төлөөллийг хэрэгжүүлэхэд багийн ахлагч гарын үсэг зурж, итгэмжлэлгүйгээр төлөөлнө. Компанийн тухай /шинэчилсэн найруулга/, 83
4. Хамтын хариуцлага ба шийдвэр гаргалт: Гүйцэтгэх удирдлагыг хэрэгжүүлэгч баг нь ТУЗ эсвэл хувьцаа эзэмшигчдийн хурлын өмнө үйл ажиллагааныхаа талаар хамтын хариуцлага хүлээнэ Компанийн Тухай 83.11. Мөн багийн хурал, гаргасан шийдвэрийн тэмдэглэлийг заавал хөтлөх бөгөөд үнэн зөвийг багийн ахлагч биечлэн хариуцдаг. Компанийн тухай /шинэчилсэн найруулга/, 83
5. Давхар ажилтай холбоотой хязгаарлалт: Багийн гишүүд эсхүл гүйцэтгэх захирал нь ТУЗ (байхгүй бол хувьцаа эзэмшигчдийн хурал)-ийн зөвшөөрөлгүйгээр өөр компани болон аж ахуйн нэгжийн удирдлагад давхар ажиллахыг хориглоно. Компанийн тухай /шинэчилсэн найруулга/, 83

Процессын дараалал ба практик алхмууд

Компанийн удирдлагыг хамтран хэрэгжүүлэхээр шийдвэрлэсэн бол эрх зүйн хүчин төгөлдөр байдлыг хангахын тулд дараах шат дарааллыг баримтална:

1. Компанийн дүрэмд өөрчлөлт оруулах

Хамгийн чухал анхан шатны алхам бол компанийн дүрэмд "Гүйцэтгэх удирдлагыг багаар хэрэгжүүлнэ" гэсэн заалтыг оруулах юм. Компанийн тухай /шинэчилсэн найруулга/, 16 Дүрэмд заагаагүй тохиолдолд хуулийн дагуу нэг хувь хүн удирдахаар шууд зохицуулагддаг. Компанийн тухай /шинэчилсэн найруулга/, 83

2. Багийн дотоод журмыг батлах

Компанийн Тухай 83.10 болон Компанийн тухай /шинэчилсэн найруулга/, 83-т заасны дагуу багийн ажиллах дотоод журамд дараах зүйлсийг заавал тусгана:

• Багийн ахлагч болон гишүүдийн эрхлэх ажил үүргийн хуваарь;
• Ажлын харилцан уялдаа холбоог зохицуулах журам;
• Багийн ахлагчийг сонгох, томилох, чөлөөлөх журам;
• Багийн ахлагчийн эрх, үүрэг, хүлээх хариуцлага;
• Хурлын болон шийдвэр гаргах (олонхын санал эсвэл консенсус) механизм, тэмдэглэл хөтлөх журам.

3. Улсын бүртгэлд бүртгүүлэх хугацаа ба шаардлага

Гүйцэтгэх удирдлагын хэлбэр өөрчлөгдсөн болон багийн ахлагчийг (Гүйцэтгэх захирал) улсын бүртгэлд заавал бүртгүүлнэ.

• Хугацаа: Өөрчлөлт оруулсан шийдвэр гарснаас хойш ажлын 15 өдрийн дотор улсын бүртгэлийн байгууллагад хүргүүлнэ. Хуулийн этгээдийн улсын бүртгэлийн тухай /шинэчилсэн найруулга/, 10
• Шаардагдах баримт бичиг: Өргөдөл, дүрмийн өөрчлөлт, хувьцаа эзэмшигч эсхүл ТУЗ-ийн тогтоол/хурлын тэмдэглэл, багийн ахлагчийн иргэний үнэмлэхийн хуулбар, улсын тэмдэгтийн хураамж төлсөн баримт. Хуулийн этгээдийн улсын бүртгэлийн тухай /шинэчилсэн найруулга/, 22

Эрх бүхий албан тушаалтны үүрэг ба хариуцлагын тогтолцоо

Компанийн гүйцэтгэх удирдлагын багийн гишүүд болон гүйцэтгэх захирал нь Компанийн тухай /шинэчилсэн найруулга/, 84-д зааснаар компанийн эрх бүхий албан тушаалтанд тооцогдоно.

Хууль зүйн үүрэг ба сонирхлын зөрчил

Эрх бүхий албан тушаалтан нь дараах үүргийг чанд баримтална:

• Бүрэн эрхийнхээ хүрээнд ажиллаж, шийдвэр гаргахдаа компанийн эрх ашгийг дээдлэх; Компанийн тухай /шинэчилсэн найруулга/, 84
• Сонирхлын зөрчлөөс зайлсхийх, сонирхлын зөрчил үүсэхээр бол тухай бүр ТУЗ-д мэдэгдэх; Компанийн тухай /шинэчилсэн найруулга/, 84
• Томилогдсоноос хойш 10 хоногийн дотор нэгдмэл сонирхолтой этгээдийн жагсаалтыг гаргаж, ТУЗ-ийн нарийн бичгийн даргад өгөх; Компанийн тухай /шинэчилсэн найруулга/, 85
• Компанийн нууцад хамаарах мэдээллийг бусдад задруулахгүй байх (албан тушаалаас өөрчлөгдсөнөөс хойш 3 жилийн турш уг үүрэг хэвээр үргэлжилнэ). Компанийн тухай /шинэчилсэн найруулга/, 84

Хохирол нөхөн төлүүлэх болон нэхэмжлэл гаргах эрх

• Өөрийн хөрөнгөөр нөхөн төлөх: Албан тушаалтан үүргээ биелүүлээгүй, эсхүл компанийн нэрийг хувийн сонирхлоор ашигласан, хуурамч мэдээлэл өгсөн, нууц задруулснаас компанид хохирол учруулсан бол хохирлыг хувийн хөрөнгөөр нөхөн төлнө. Компанийн тухай /шинэчилсэн найруулга/, 84, Компанийн тухай /шинэчилсэн найруулга/, 85
• Хамтын хариуцлага: Хууль бус шийдвэр гаргахад оролцсон багийн гишүүд хохирлыг тэнцүү хэмжээгээр хамтран хариуцна. Компанийн тухай /шинэчилсэн найруулга/, 84, Иргэний хууль, 497 Харин уг шийдвэрийн эсрэг саналтай байсан эсхүл хуралд оролцоогүй гишүүн хариуцлагаас чөлөөлөгдөнө. Компанийн тухай /шинэчилсэн найруулга/, 84
• Хувьцаа эзэмшигчийн шүүхэд нэхэмжлэл гаргах эрх: Компанийн энгийн хувьцааны 1 буюу түүнээс дээш хувийг эзэмшигч хувьцаа эзэмшигч нь буруутай албан тушаалтнаас компанид учруулсан хохирлыг нөхөн төлүүлэхээр шүүхэд бие даан нэхэмжлэл гаргах эрхтэй. Компанийн тухай /шинэчилсэн найруулга/, 86

Шүүхийн практик ба сургамж

Шүүхийн практикт компанийн удирдлагын томилгоо, эрх хэмжээг хэтрүүлэх болон гүйцэтгэх захирлын буруутай үйл ажиллагаанаас үүдэлтэй маргаанууд ихээхэн гардаг.

1. ТУЗ-ийн зөвшөөрөлгүй хэлцэл хийх болон хохирол тооцох: Улсын дээд шүүхийн Тогтоол #3992-д зааснаар гүйцэтгэх захирал ТУЗ-ийн зөвшөөрөлгүйгээр их хэмжээний хэлцэл хийж, барьцаа тохиролцсон тохиолдолд хохирлыг нөхөн төлүүлэх шаардлага гардаг. Гэвч шүүхээс хохирлын хэмжээ, хэлцлийн шинж чанарыг баримтаар хөдөлбөргүй тогтоох шаардлагатайг сануулсан байдаг. Мөн Тогтоол #6759-д гүйцэтгэх удирдлага нь гагцхүү ТУЗ-өөс олгосон эрх хэмжээний хүрээнд ажиллах ёстойг онцолжээ.
2. Бүрэн эрх дуусгавар болох ба хуралд цохилох: Тогтоол #5115-д шүүх компанийн гүйцэтгэх захирал хуульд заасан хугацаанд хувьцаа эзэмшигчдийн ээлжит хурлыг зарлан хуралдуулаагүй бол хуулийн дагуу түүний гүйцэтгэх удирдлагын бусад бүрэн эрх дуусгавар болдгийг тодорхой дүгнэсэн. Энэ нь удирдлагын багийн ахлагч, гишүүдэд шууд хамааралтай.
3. Хувьцаа эзэмшигч болон компанийн хөрөнгийн зааг: Улсын дээд шүүхийн Тогтоол #7186 болон Тогтоол #6649-д хувьцаа эзэмшигч нь компанийн өр төлбөрийг хариуцахгүй байх нь үндсэн зарчим боловч, хувьцаа эзэмшигчийн болон компанийн эд хөрөнгө зааглагдаагүй нөхцөлд хариуцлага давхар үүсэх эрсдэлтэйг анхааруулсан.
4. Бизнесийн боломжийг завшиж хохирол учруулах: Тогтоол #11057-д гүйцэтгэх удирдлага нь компанийн мэдээлэл, бизнесийн боломжийг ашиглан ижил чиглэлийн өөр компани байгуулсан тохиолдолд сонирхлын зөрчлийн улмаас компанид учруулсан хохирлыг санхүүгийн шинжээчийн дүгнэлтээр тогтоож, нөхөн төлүүлэх боломжтойг харуулсан.
5. Бүртгэлийн шийдвэр хүчингүй болох: Тогтоол #997-д компанийн гүйцэтгэх захирлыг бүртгэсэн хувьцаа эзэмшигчдийн хурлын шийдвэр хүчингүй болбол уг шийдвэрийг үндэслэж хийсэн улсын бүртгэлийн өөрчлөлт мөн хүчингүй болно гэж дүгнэжээ.

Түгээмэл асуултууд (FAQ)

1. Гүйцэтгэх удирдлагын багийн гишүүн бүр компанийг итгэмжлэлгүйгээр төлөөлж, гарын үсэг зурж болох уу?

Үгүй. Компанийн тухай /шинэчилсэн найруулга/, 83-д заасны дагуу гүйцэтгэх удирдлагыг багаар хэрэгжүүлж байгаа тохиолдолд зөвхөн багийн ахлагч компанийг итгэмжлэлгүйгээр төлөөлж, гэрээ хэлцэлд гарын үсэг зурна. Багийн ахлагч нь гүйцэтгэх захирлын үүргийг гүйцэтгэдэг. Багийн бусад гишүүд зөвхөн олгосон итгэмжлэлийн үндсэн дээр төлөөлнө. Иргэний хууль, 62

2. Хоёр захиралтай компанид заавал нэг нь ахлагч байх ёстой юу? Хоёр захирал хоёулаа "хамтран" гарын үсэг зурж байж гэрээ хүчин төгөлдөр болох зохицуулалт хийж болох уу?

Хуулийн дагуу баг нь заавал нэг ахлагчтай байх ба ахлагч нь гүйцэтгэх захирал байна. Компанийн тухай /шинэчилсэн найруулга/, 83 Гэсэн хэдий ч компанийн дотоод журам болон ТУЗ-ийн шийдвэрээр тодорхой дүнгийн хязгаартай хэлцэлд "багийн гишүүн болон ахлагч хамтран гарын үсэг зурж хянана" гэсэн дотоод хяналтын журмыг тогтоож болно. Харин гуравдагч этгээдийн хувьд улсын бүртгэлд бүртгэгдсэн багийн ахлагч төлөөлөх эрхтэй. Хуулийн этгээдийн улсын бүртгэлийн тухай /шинэчилсэн найруулга/, 10

3. Гүйцэтгэх удирдлагын баг нь ТУЗ-ийн даргатайгаа нэг хүн байж болох уу?

Болохгүй. Компанийн тухай /шинэчилсэн найруулга/, 83-д зааснаар гүйцэтгэх удирдлагыг хэрэгжүүлэгч этгээд нь ТУЗ-ийн гишүүн байж болох боловч ТУЗ-ийн дарга байхыг хориглоно. Энэ нь хяналтын ба гүйцэтгэх чиг үүрэг давхардахаас сэргийлсэн зохицуулалт юм.

4. Гүйцэтгэх удирдлагын багийн нэг гишүүн буруутай шийдвэр гаргаж хохирол учруулбал бүх гишүүд хариуцлага хүлээх үү?

Засаглалын хувьд баг нь ТУЗ-ийн өмнө хамтын хариуцлага хүлээнэ. Компанийн тухай /шинэчилсэн найруулга/, 83 Эд хөрөнгийн хохирол төлөх тухайд, хууль бус шийдвэр гаргахад оролцсон гишүүд хамтын хариуцлага хүлээж, хохирлыг тэнцүү хэмжээгээр нөхөн төлнө. Компанийн тухай /шинэчилсэн найруулга/, 84 Харин уг шийдвэрийн эсрэг саналтай байсан нь хурлын тэмдэглэлээр нотлогдсон эсвэл хуралд оролцоогүй гишүүн хариуцлагаас чөлөөлөгдөнө. Компанийн тухай /шинэчилсэн найруулга/, 83, Компанийн тухай /шинэчилсэн найруулга/, 84

Дүгнэлт / Гол санаа

Компанийн гүйцэтгэх удирдлагыг хэд хэдэн этгээд хамтран буюу багаар хэрэгжүүлэх нь бизнесийн эрсдэлийг хуваарилах, дотоод хяналтыг сайжруулахад маш ашигтай засаглалын хэлбэр юм. Үүнийг амжилттай хэрэгжүүлэхийн тулд дараах гол зарчмуудыг баримтална:

1. Дүрмийн үндэслэл: Компанийн дүрэмд багаар удирдах заалтыг заавал тодорхой тусгах; Компанийн тухай /шинэчилсэн найруулга/, 16, Компанийн тухай /шинэчилсэн найруулга/, 83
2. Тодорхой журам: Багийн ажиллах дотоод журмыг ТУЗ-тэй зөвшилцөн баталж, шийдвэр гаргах механизм болон хариуцлагын заагийг нарийн тогтоох; Компанийн тухай /шинэчилсэн найруулга/, 83
3. Улсын бүртгэл: Багийн ахлагчийг (Гүйцэтгэх захирал) ажлын 15 өдрийн дотор Улсын бүртгэлд албан ёсоор бүртгүүлж, гуравдагч этгээдийн өмнө төлөөлөх эрхийг баталгаажуулах; Хуулийн этгээдийн улсын бүртгэлийн тухай /шинэчилсэн найруулга/, 10
4. Хариуцлагын ухамсар: Албан тушаалтнууд сонирхлын зөрчлөөс зайлсхийж, хуульд заасан үүргээ биелүүлээгүйгээс учирсан хохирлыг хувийн хөрөнгөөр хамтран хариуцдагийг анхаарах. Компанийн тухай /шинэчилсэн найруулга/, 84, Компанийн тухай /шинэчилсэн найруулга/, 85

Эдгээр зохицуулалтыг дутуу буюу буруу хийсэн тохиолдолд Иргэний хууль, 26-д заасан хуулийн этгээдийн удирдлагын тогтвортой байдал алдагдаж, дотоод маргаан үүсэх, улмаар хийсэн хэлцэл хүчин төгөлдөр бус болж хохирол амсах эрсдэлтэй.