Гэрлэлт цуцлах үед дундын хөрөнгийг хэрхэн хуваах вэ?

Оршил

Гэрлэлт цуцлах нь зөвхөн гэр бүлийн харилцааг дуусгавар болгоод зогсохгүй, хамтран амьдарсан жилүүдэд хамтдаа бий болгосон эд хөрөнгийг хуваах нарийн, төвөгтэй асуудлыг хөнддөг. Энэ асуудал олон хүнд санхүүгийн болон сэтгэл зүйн их дарамт болдог. Иймд Монгол Улсын хуулийн дагуу дундын хөрөнгийг хэрхэн хуваах журмыг урьдчилан ойлгосноор эрхээ хамгаалах боломжтой.

Монгол Улсын Иргэний хуулийн 125–133 дугаар зүйлүүд нь гэр бүлийн дундын эд хөрөнгийг зохицуулсан тусгай хэм хэмжээнүүд юм. Тухайн зохицуулалт ба шүүхийн практикт тулгуурлан энэ нийтлэлд дундын болон хуваарьт хөрөнгийг ялгах, хуваах арга замууд, шаардлагатай баримт бичиг, шүүхэд хэрхэн хандах талаар дэлгэрэнгүй тайлбарлана.

Хууль зүйн үндэслэл

Гэр бүлийн хамтран өмчлөх дундын эд хөрөнгийн харилцааг дараах хуулийн заалтууд зохицуулдаг:

• Иргэний хууль 126 дугаар зүйл — гэр бүлийн хамтран өмчлөх дундын эд хөрөнгийг тодорхойлно. 126.2.1-д гэрлэгчдийн хөдөлмөрийн болон аж ахуйн үйл ажиллагааны орлого дундын өмч болохыг, 126.2.4-т гэрлэснээс хойш бий болсон бусад хөрөнгийг ч дундын өмч болохыг тусгасан.
• Иргэний хууль 127 дугаар зүйл — гэрлэгчдийн хуваарьт (тусгай) эд хөрөнгийг тодорхойлно: гэрлэхийн өмнөх хөрөнгө, өв болон бэлэглэлээр олж авсан хөрөнгө, хувийн хэрэглээний зүйлс.
• Иргэний хууль 129 дугаар зүйл — дундын хөрөнгийг тэгш хуваах зарчим болон шүүхийн хазайлтын нөхцөлийг тогтооно. 129.2-д тэгш хуваах зарчим, 129.3-т хүүхдийн эрх ашгийг харгалзан тэнцүү бус хуваах боломжийг зааж өгсөн.
• Иргэний хууль 130 дугаар зүйл — хуваах хэлбэр, тохиролцоогоор хуваах болон шүүхийн шийдвэрийг зохицуулна. 130.1-д гэрлэлт хүчин төгөлдөр байх үед ч хуваах боломжтойг, 130.2-т харилцан тохиролцохыг, 130.3-т шүүхийн нэгэнд хэт ихийг олгосон тохиолдолд мөнгөн нөхөн олгохыг тусгасан.
• Гэр бүлийн тухай хууль 14 дүгээр зүйл — гэрлэлт цуцлах болон эд хөрөнгийн маргааныг шүүхэд шийдвэрлүүлэх журмыг зохицуулна. 14.6-д хэрэг шүүхэд очдог нөхцөл, 14.8-д хүүхдийн эрх ашгийн тэргүүлэх зарчмыг тусгасан.
• Нотариатын тухай хууль 48 дугаар зүйл — нотариатаар гэрчлүүлсэн тохиролцоо хууль зүйн хүчинтэй болохыг тогтооно.

Хамтран өмчлөх дундын эд хөрөнгөд юу багтах вэ?

Гэрлэлт цуцлахад аль хөрөнгийг хуваах вэ, аль нь хувийн хэвээр үлдэх вэ — энэ асуудал маргааны голомт болдог. Иргэний хуулийн 126 дугаар зүйлийн дагуу дараах хөрөнгийг гэр бүлийн хамтран өмчлөх дундын өмч гэж үзнэ:

Дундын өмчид хамаарах хөрөнгө:

• Орлого ба хуримтлал — гэрлэгчдийн хөдөлмөр, аж ахуйн үйл ажиллагаанаас олсон орлого, мөнгөн хуримтлал, банкны дансны үлдэгдэл (Иргэний хууль 126.2.1)
• Хөдлөх ба үл хөдлөх эд хөрөнгө — дундын мөнгөөр худалдан авсан орон сууц, хашаа байшин, газар, автомашин, тавилга, техник хэрэгсэл
• Санхүүгийн хэрэгслүүд — ногдол хувь, үнэт цаас, хамтарсан бизнесийн хувь (Иргэний хууль 126.2.4)
• Зээлийн өр — гэрлэлтийн хугацаанд хамтдаа авсан банкны зээл, өр төлбөр нь ч дундын үүрэг болдог

Анхаарал: Нэг гишүүний нэр дээр бүртгэлтэй байгаа нь тухайн хөрөнгийг хуваарьт болгохгүй. Гэрлэснээс хойш бий болсон хэдий тохиолдолд ч дундын өмч юм.

Хуваарьт (тусгай) эд хөрөнгө — Хуваагдахгүй зүйлс

Иргэний хууль 127.1 дагуу дараах хөрөнгийг хуваарьт (хувийн) өмч гэж үзэх бөгөөд ерөнхийдөө хуваагдахгүй:

• Гэрлэхийн өмнө өмчилж байсан хөрөнгө
• Гэрлэлтийн хугацаанд өв зальдаж эсвэл бэлэглэлээр авсан хөрөнгө
• Хувийн хэрэгцээний зүйлс (хувцас, гоёл чимэглэл — үнэтэй зүйлсийг оролцуулан)
• Оюуны болон бүтээлч ажлын шагналын нэг хэсэг (практик нөхцлөөс хамааран)

Гэсэн ч анхаарах зүйл: Хуваарьт хөрөнгийг гэрлэлтийн хугацаанд дундын мөнгөөр мэдэгдэхүйц сайжруулсан бол шүүх уг хөрөнгийг хуваах, эсвэл нөгөө талд нөхөн төлбөр олгохоор шийдвэрлэж болно.

Эд хөрөнгөө хуваах арга замууд

Гэрлэгчид дундын хөрөнгөө хоёр аргаар хувааж болно.

А. Харилцан тохиролцох

Хамгийн хурдан, хямд, хялбар арга нь гэрлэгчид өөрсдөө хэлэлцэн тохиролцох явдал юм. Иргэний хууль 130.2 дагуу гэрлэгчид хуваалтыг харилцан тохиролцсоноор шийдвэрлэж болно.

Алхамууд:

1. Дундын бүх хөрөнгийн жагсаалт гаргана
2. Хөрөнгийн үнэлгээ хийлгэнэ (хэрэгтэй бол мэргэжлийн үнэлгээч дуудна)
3. Хуваалтын нөхцөлийг бичгээр тогтооно
4. Нотариатаар гэрчлүүлнэ — Нотариатын тухай хууль 48.1 дагуу нотариатаар гэрчлүүлсэн тохиролцоо хуулийн хүчинтэй

Давуу тал: Цаг хэмнэнэ, шүүхийн зардлаас зайлсхийнэ, харилцааг тайван хадгалах боломжтой.

Б. Шүүхийн журмаар шийдвэрлүүлэх

Гэрлэгчид тохиролцож чадахгүй бол Гэр бүлийн тухай хууль 14.6 дагуу аль нэг тал нэхэмжлэл гаргана. Шүүх дараах зарчмыг баримтална:

1. Тэгш хуваах зарчим (Иргэний хууль 129.2) Үндсэн зарчмаар дундын хөрөнгийн 50:50 хуваагдана.

2. Тэгш бус хуваах нөхцөл (Иргэний хууль 129.3) Шүүх дараах нөхцөлд талуудын хэсгийг өөрөөр тогтоож болно:

• Насанд хүрээгүй хүүхэд нэгний дэргэд үлдэх тохиолдолд
• Нэг тал хөрөнгийг зориулалтын бусаар ашигласан, нуусан тохиолдолд
• Нэг талын буруугаас гэрлэлт цуцалсан тохиолдолд
• Эрүүл мэндийн байдлын тул орлого олох чадваргүй болсон тохиолдолд

3. Мөнгөн нөхөн төлбөр (Иргэний хууль 130.3) Хэрэв нэг хөрөнгийг хуваах боломжгүй (жишээлбэл, орон сууц) бол шүүх нэгэнд нь өмчлүүлж, нөгөөд нь үнийн зөрүүг мөнгөн хэлбэрээр олгохоор шийдвэрлэж болно.

Гэр ахуйн ажил эрхэлсэн талын эрх

Гэрлэлтийн хугацаанд гэр ахуйн ажил хийж, хүүхэд асарч, эсвэл өвчний шалтгаанаар орлого олоогүй байсан хийгээд гэрлэгч нь хуваарьт хөрөнгөд тэгш эрхтэй болно — Иргэний хууль 126.4. Энэ заалт нь ихэвчлэн гэр бүлийн хүүхдийг асрасан эх, эцэгт хамааралтай.

Шүүхийн практик дахь жишээнүүд

Жишээ 1 — Дансны мөнгө: Нэг хэрэгт нөхөр нь эхнэрийнхээ дансанд хуримтлагдсан 20 сая төгрөгийг дундын хөрөнгө гэж үзэн талыг нэхэмжилжээ. Эхнэр уг мөнгийг өөрийн хөдөлмөрөөр олсон гэж маргасан боловч шүүхээс гэрлэснээс хойш бий болсон орлого тул дундын өмч гэж тогтоон, нэхэмжлэлийг хангажээ.

Жишээ 2 — Орон сууцыг хуваах: Нэг хэрэгт шүүхээс орон сууцыг хариуцагчийн өмчлөлд үлдээж, нэхэмжлэгчид ногдох 36,135,317 төгрөгийн нөхөн олговрыг хариуцагчаас гаргуулан олгохоор шийдвэрлэжээ. Орон сууцыг физик байдлаар хуваах боломжгүй тул мөнгөн нөхөн олговрын хэлбэр нийтлэг ашиглагддаг.

Жишээ 3 — Хөрөнгийн жагсаалт ба үнэлгээ: Тусдаа амьдарч эхэлснээс хойш үүссэн маргаанд шүүх нийт дундын хөрөнгийн жагсаалтыг гаргаж, мэргэжлийн үнэлгээч дуудан, үнэлгээ хийсний үндсэн дээр хуваарилсан байдаг. Орон сууц, газар, автомашин зэрэг хөрөнгийн яг үнэлгээ гаргуулах нь чухал.

Практик алхамууд — Хаана хандах, ямар бичиг бэлдэх

Шаардлагатай баримт бичгүүд

1. Гэрлэлтийн гэрчилгээ
2. Хүүхдийн төрсний гэрчилгээ (байгаа бол)
3. Дундын хөрөнгийн жагсаалт (орон сууц, автомашин, данс, гэр ахуйн эд зүйлс)
4. Үл хөдлөх хөрөнгийн гэрчилгээ (кадастрын, өмчлөлийн)
5. Автомашины гэрчилгээ, ЭХОТ-ийн бичиг
6. Банкны дансны хуулга
7. Зээлийн гэрээ (байгаа бол)
8. Хөрөнгийн үнэлгээний акт (шаардлагатай бол)

Хаана хандах

• Тохиролцооны тохиолдолд: Нотариатын газар — тохиролцоог нотариатаар гэрчлүүлнэ
• Шүүхэд хандах: Дүүргийн Иргэний хэргийн шүүх — гэрлэгчдийн хаягтай дүүргийн шүүхэд нэхэмжлэл гаргана
• Хөрөнгийн үнэлгээ: Эд хөрөнгийн үнэлгээний мэргэжлийн байгууллага

Хугацааны талаар

• Гэрлэлт цуцалсны дараа дундын хөрөнгийн маргааны нэхэмжлэл гаргах 3 жилийн давуу хугацаа эхлэнэ
• Шүүхийн ажиллагаа ихэвчлэн 3–9 сар үргэлжилдэг

Түгээмэл асуултууд (FAQ)

Асуулт: Гэрлэлт цуцлах хугацаанд хөрөнгийг нуусан бол яах вэ? Хариулт: Нөгөө тал нь шүүхэд нотлох баримт (банкны хуулга, кадастрын мэдээлэл, гуравдагч этгээдийн гэрч) гаргаж нотолж болно. Шүүх нуусан хөрөнгийг нотолсон тохиолдолд нуусан талын хэсгийг бууруулан тогтоох эрхтэй — Иргэний хууль 129.3.

Асуулт: Гэрлэхийн өмнөх зээлийг хуваах уу? Хариулт: Гэрлэхийн өмнө нэг талын нэрээр авсан зээл нь тухайн талын хуваарьт үүрэг болно. Гэхдээ гэрлэлтийн хугацаанд тухайн зээлийг хамтын орлогоор барагдуулсан бол нөхөн тооцоо хийх боломжтой.

Асуулт: Хоёулаа гадаадад байхдаа авсан хөрөнгийг хэрхэн хуваах вэ? Хариулт: Монгол Улсын нутаг дэвсгэрт байгаа дундын хөрөнгийг Монгол Улсын хуулиар хуваана. Гадаадад байгаа хөрөнгийн хувьд тухайн улсын хуулийг харгалзах шаардлагатай бөгөөд хуульчийн зөвлөгөө авах зөвлөмжтэй.

Асуулт: Хүүхдийн тэтгэлгийн шийдвэр болон хөрөнгө хуваах шийдвэр нэгэн зэрэг гарах уу? Хариулт: Шүүхэд гэрлэлт цуцлах, хүүхдийн тэтгэлэг, эд хөрөнгийн маргааныг нэгэн зэрэг нэхэмжилж болно. Шүүх тэдгээрийг нэг хэрэг болгон хамтад нь, эсвэл тусдаа хянан шийдвэрлэж болно.

Асуулт: Тохиролцоонд хүрсэн ч нотариатаар гэрчлүүлэх шаардлагатай юу? Хариулт: Тийм. Нотариатаар гэрчлүүлсэн тохиролцоо нь хуульд заасан хүчинтэй баримт бичиг болж, ирээдүйд нэг тал тохиролцооноос татгалзах, нэхэмжлэл гаргах эрсдэлийг бууруулна.

Дүгнэлт — Гол санаа

Гэрлэлт цуцлах үед хамтран өмчлөх дундын эд хөрөнгийг хуваахдаа:

• Юуны өмнө бүх дундын хөрөнгийн жагсаалтыг гаргана — данс, үл хөдлөх, хөдлөх, өр төлбөрийг оролцуулаад бүрэн тоолоно
• Харилцан тохиролцох замыг эрхэмлэнэ — энэ нь хурдан, хямд, харилцааг хадгалсан шийдэл
• Нотариатаар гэрчлүүлснээр тохиролцоог хуулийн хүчинтэй болгоно
• Тохиролцоонд хүрч чадахгүй бол шүүхэд хандана — шүүх тэгш хуваах зарчмаар, хүүхдийн болон сул талын эрх ашгийг харгалзан шийдвэрлэнэ
• Хуульчийн зөвлөгөө авах нь зөвлөмжтэй — ялангуяа олон хөрөнгөтэй, маргаантай тохиолдолд мэргэжлийн туслалцаа эрхээ хамгаалахад тусална

Энэхүү нийтлэлийн мэдээлэл нь ерөнхий хуулийн мэдлэгт зориулагдсан бөгөөд таны тодорхой нөхцөл байдалд хамааралтай зөвлөгөөг мэргэжлийн хуульчаас авна уу.