Гэрлэлт цуцлах үед дундын хөрөнгийг хэрхэн хуваах вэ?

Гэрлэлт цуцлах үед хамтран өмчлөх дундын эд хөрөнгийг хуулийн дагуу гэр бүлийн гишүүдэд (насанд хүрээгүй хүүхдийг оролцуулан) тэгш хуваах үндсэн зарчим үйлчилдэг бөгөөд талууд харилцан тохиролцож нотариатаар гэрчлүүлэх, эсхүл тохиролцоогүй тохиолдолд шүүхээр шийдвэрлүүлнэ. Шүүх хүүхдийн эрх ашиг, эрүүл мэндийн байдал, эд хөрөнгийг нуун дарагдуулсан зэрэг нөхцөл байдлыг харгалзан хэсгийг тэгш бусаар тогтоох болон биет байдлаар хуваах боломжгүй хөрөнгийг нэг талд үлдээж үнийн зөрүүг нөгөө талд мөнгөн хэлбэрээр олгох эрхтэй.

Гэрлэлт цуцлах нь зөвхөн хувийн харилцааг дуусгавар болгоод зогсохгүй, хамтран амьдарсан хугацаанд бий болгосон эд хөрөнгө, хуримтлал, өр зээлийг хэрхэн шударга хуваарилах нарийн төвөгтэй асуудлыг хөнддөг. Монгол Улсын Иргэний хууль, 125-аас 133 дугаар зүйл, Гэр бүлийн тухай, 10, Гэр бүлийн тухай, 14 дүгээр зүйлд гэр бүлийн хөрөнгийн эрх зүйн зохицуулалтыг нарийвчлан тогтоосон байдаг.

Хууль зүйн үндэслэл

Гэр бүлийн хамтран өмчлөх дундын болон хуваарьт эд хөрөнгийн харилцааг дараах хуулийн зохицуулалтаар зохицуулдаг:

• Иргэний хууль 126 дугаар зүйл — Гэр бүлийн хамтран өмчлөх дундын эд хөрөнгийн бүрэлдэхүүнийг тодорхойлно. 126.2.1-д гэрлэгчдийн хөдөлмөрийн болон аж ахуйн үйл ажиллагааны орлого, мөнгөн хуримтлал дундын өмч болохыг, 126.2.4-т хэн нэгний нэр дээр байгаагаас үл шалтгаалан гэрлэснээс хойш бий болсон бусад хөрөнгийг дундын өмч болохыг заасан.
• Иргэний хууль 127 дугаар зүйл — Гэрлэгчдийн хуваарьт (хувийн) эд хөрөнгийг тодорхойлно: гэрлэхийн өмнө олж авсан хөрөнгө, өв болон бэлэглэлээр авсан эд хөрөнгө, амин хувийн хэрэгцээний зүйлс хамаарна.
• Иргэний хууль, 128 — Хамтран өмчлөх дундын үл хөдлөх эд хөрөнгийг захиран зарцуулахад гэр бүлийн насанд хүрсэн гишүүний бичгээр гаргаж, нотариатаар гэрчлүүлсэн зөвшөөрлийг заавал авах үүргийг тусгасан.
• Иргэний хууль 129 дугаар зүйл — Дундын хөрөнгөөс гишүүдэд ногдох хэсгийг тодорхойлох зарчим. 129.2-т насанд хүрээгүй, хөдөлмөрийн чадваргүй бүх гишүүдийг оролцуулан адил тэнцүү хуваахыг, 129.3-т хүүхдийн ашиг сонирхол, эрүүл мэндийн байдлыг харгалзан шүүх өөрөөр тогтоож болохыг хуульчилсан.
• Иргэний хууль 130 дугаар зүйл — Хөрөнгө хуваах журам. 130.1-д гэрлэлт хүчин төгөлдөр байх үед болон цуцалсны дараа ч хуваах шаардлага гаргаж болохыг, 130.2-т харилцан тохиролцохыг, 130.3-т нэг талд ногдох хэсгээс давсан хөрөнгө шилжүүлбэл үнийн зөрүүг мөнгөөр олгохыг зохицуулсан.
• Иргэний хууль, 132 — Гэрлэгчид гэрлэлтийн гэрээгээр хөрөнгийн эрх, үүргээ урьдчилан зохицуулах эрх зүйн үндэс.
• Гэр бүлийн тухай хууль 14 дүгээр зүйл — Гэрлэлт цуцлах, хүүхдийн асрамж, тэтгэлэг тогтоох, хамтран өмчлөх дундын эд хөрөнгийг шүүхийн журмаар хуваарилах журам.
• Нотариатын тухай хууль 48 дугаар зүйл — Хөрөнгө хуваах тохиролцоог нотариатаар гэрчлүүлснээр хууль зүйн хүчин төгөлдөр болох зохицуулалт.

Хамтран өмчлөх дундын эд хөрөнгөд юу багтах вэ?

Гэрлэлт бүртгүүлснээс хойш хамтран амьдарсан хугацаанд бий болсон бүх хөрөнгө нь хуулиар хуваарьт хөрөнгөд тооцогдохоос бусад тохиолдолд дундын өмч болно:

• Орлого ба хуримтлал — Гэрлэгчид, гэр бүлийн бусад гишүүдийн хөдөлмөр, аж ахуйн үйл ажиллагаанаас олсон цалин хөлс, бизнесийн орлого, мөнгөн хуримтлал, хадгаламж (Иргэний хууль 126.2.1).
• Хөдлөх ба үл хөдлөх хөрөнгө — Дундын орлогоор худалдан авсан орон сууц, хашаа байшин, газар, автомашин, гэр ахуйн тавилга, тоног төхөөрөмж.
• Санхүүгийн хэрэгсэл, хувьцаа — Компанийн ногдол хувь, үнэт цаас, хувьцаа, хамтарсан бизнесийн хөрөнгө (Иргэний хууль 126.2.4).
• Хуваарьт хөрөнгөөс дундын өмчид шилжүүлсэн зүйлс — Гэр бүлийн аль нэг гишүүн хувийн хөрөнгөөсөө дундаа өмчлөхөд зориулан шилжүүлсэн хөрөнгө, мөнгө.
• Хамтын хүчээр үнэ цэн нь үлэмж нэмэгдсэн хөрөнгө — Нэг талын хуваарьт хөрөнгөд нөгөө тал болон гэр бүлийн гишүүд их засвар хийсэн, өөрчлөн тоноглосны улмаас үнэ нь үлэмж нэмэгдсэн, эсхүл анх гэр бүл болоход зориулагдсан орон сууц, байшин (Иргэний хууль, 126).

Хамгийн чухал дүрэм: Хөрөнгө улсын бүртгэлд хэний нэр дээр бүртгэлтэй байгаагаас үл шалтгаалан гэрлэснээс хойш хамтын орлогоор бий болсон бол дундын өмчид тооцогдоно (Тогтоол #7406).

Хуваарьт (хувийн) эд хөрөнгө — Хуваагдахгүй зүйлс

Иргэний хууль 127.1-д зааснаар гэрлэгчид дундын өмчлөлд шилжүүлэхээр тохиролцоогүй бол дараах хөрөнгийг хувийн өмч гэж үзэх ба гэрлэлт цуцлахад хуваахгүй:

1. Гэрлэхийн өмнө олж авсан хөрөнгө — Гэр бүл болохоос өмнө бүрэн худалдаж авсан орон сууц, автомашин, мөнгөн хадгаламж.
2. Өв, бэлэглэлээр шилжсэн хөрөнгө — Гэр бүл байх хугацаанд зөвхөн нэг талд зориулж өвлүүлсэн эсвэл бэлэглэсэн хөрөнгө, тэдгээрийг худалдсаны үр дүнд олсон мөнгө.
3. Амин хувийн хэрэгцээний эд зүйлс — Хувцас, мэргэжлийн багаж, хувийн эд хогшил.
4. Хувийн шагнал, оюуны өмчийн орлого — Оюуны өмчийн шагнал, зохиогчийн эрхийн төлбөр, хувийн авьяас чадвар, ололт амжилтыг сайшаан шагнасны орлого.

Онцгой нөхцөл (Зээл төлөлт): Хэрэв гэрлэхийн өмнө авсан орон сууцны зээлийг гэрлэснээс хойш дундын орлогоос төлсөн бол тухайн орон сууцыг бүхэлд нь дундын өмч гэж үзэхгүй ч зээлд хамтран төлсөн мөнгөн дүнгийн ногдох хэсгийг нөгөө талд гаргуулан олгоно (Тогтоол #10602).

Эд хөрөнгөө хуваах арга замууд ба процесс

А. Харилцан тохиролцох журам

Хамгийн хурдан, санхүүгийн болон цаг хугацааны зардал багатай арга юм. Иргэний хууль 130.2-т зааснаар гэр бүлийн гишүүд дундын хөрөнгөө харилцан тохиролцож хувааж болно.

Хэрэгжүүлэх алхмууд:

1. Дундын болон хуваарьт хөрөнгийн бүрэн жагсаалтыг гаргах.
2. Талууд харилцан тохиролцож хөрөнгүүдийг хуваарилах, шаардлагатай бол үнэлгээ тогтоох.
3. Эд хөрөнгө хуваах тухай гэрээг бичгээр үйлдэх.
4. Нотариатын тухай хууль 48.1-д заасны дагуу нотариатаар заавал гэрчлүүлэх. Хэрэв үл хөдлөх хөрөнгө шилжүүлэх бол улсын бүртгэлд шилжүүлгийн бүртгэл хийлгэнэ.

Б. Шүүхийн журмаар шийдвэрлүүлэх

Хэрэв талууд хөрөнгө хуваах талаар тохиролцож чадахгүй бол Гэр бүлийн тухай хууль 14.6-д заасны дагуу шүүх шийдвэрлэнэ. Шүүх дараах хуулийн зарчмуудыг баримталдаг:

1. Тэгш хуваарилах үндсэн зарчим (Иргэний хууль 129.2): Гэр бүлийн гишүүн бүрт ногдох хувь тэгш байна. Үүнд насанд хүрээгүй болон хөдөлмөрийн чадваргүй хүүхдүүд заавал гэр бүлийн нэг гишүүнээр тооцогдож хувь хүртэнэ (Тогтоол #10570). Жишээлбэл: Эхнэр, нөхөр, 2 хүүхэдтэй бол дундын хөрөнгийг 4 тэнцүү хэсэгт (тус бүр 25%) хуваана.
2. Тэгш бус хуваарилах онцгой нөхцөл (Иргэний хууль 129.3): Шүүх дараах нөхцөлд гишүүнд ногдох хэсгийг өөрөөр (нэмэгдүүлж эсвэл багасгаж) тогтоож болно:
   • Хүүхдийн ашиг сонирхол, тэдний өсөж буй орчин, асаргаа сувилгааны онцлог (Тогтоол #7953).
   • Гэрлэгчдийн эрүүл мэндийн байдал, хөдөлмөрийн чадвараа алдсан байдал.
   • Нэг тал дундын эд хөрөнгөө дур мэдэн бусдад шилжүүлсэн, нуун дарагдуулсан, зүй бусаар үрэн таран хийсэн нь тогтоогдсон бол.
3. Үнийн зөрүүг мөнгөөр нөхөн олгох зарчим (Иргэний хууль 130.3): Орон сууц, автомашин зэрэг биет байдлаар хуваах боломжгүй эд хөрөнгийг аль нэг талын өмчлөлд үлдээж, ногдох хувиас илүү гарсан үнийн зөрүүг нөгөө талд бэлэн мөнгөөр гаргуулж олгоно (Тогтоол #10551, Тогтоол #11141).

Гэр ахуйн ажил эрхэлсэн талын эрхийн баталгаа

Монгол Улсын хууль тогтоомж гэр бүлийн доторх хөдөлмөрийн тэгш үнэлэмжийг хамгаалдаг. Иргэний хууль 126.4-т зааснаар:

• Гэрлэснээс хойш хүүхэд асарсан;
• Гэр ахуйн ажил эрхэлсэн;
• Өвчтэй байсан болон хүндэтгэн үзэх бусад шалтгаанаар хувийн орлого олоогүй байсан эхнэр, нөхөр дундын эд хөрөнгийг тэгш хамтран өмчлөх эрхтэй.

Иймд "би ганцаараа мөнгө олж байраа авсан тул чи юу ч авахгүй" гэх шаардлага хууль зүйн үндэслэлгүй юм.

Гэр бүлийн өр, зээлийг хэрхэн шийдвэрлэх вэ?

Гэрлэлт цуцлахад зөвхөн хөрөнгө төдийгүй гэр бүлийн өр төлбөр хуваарилагдана:

• Гэр бүлийн нийтлэг хэрэгцээнд авсан зээл: Ипотекийн орон сууцны зээл, гэр бүлийн хэрэгцээнд зориулж авсан хэрэглээний зээлийг гэрлэгчид хамтран хариуцна. Шүүх ипотекийн зээлийг насанд хүрсэн эцэг эхэд хариуцуулдаг ба насанд хүрээгүй хүүхдэд зээлийн өрийг оногдуулан хуваарилдаггүй (Тогтоол #10570).
• Хувийн зориулалттай зээл: Нэг тал өөрийн бизнес, хувийн хэрэгцээндээ зориулж авсан бөгөөд гэр бүлийн хэрэгцээнд зарцуулаагүй нь баримтаар нотлогдвол тухайн зээл нь зөвхөн зээлдэгчийн хувийн хариуцлага болно (Тогтоол #4004).

Шүүхийн практик дахь бодит жишээнүүд

Шүүхийн практикт дундын хөрөнгийн маргааныг хэрхэн шийдвэрлэж буй бодит кейсүүд:

• Орон сууц үлдээж, үнийн зөрүүг гаргуулсан нь: Нэхэмжлэгч, хариуцагч нар гэрлэлт цуцлуулж дундын хөрөнгө болох орон сууц, тавилгыг хуваалцахаар маргахад шүүх орон сууц, тавилгыг хариуцагчийн өмчлөлд үлдээж, нэхэмжлэгчид ногдох 52,245,000 төгрөгийг хариуцагчаас гаргуулахаар шийдвэрлэсэн (Тогтоол #10551).
• Гэр бүлийн гишүүдийн хүрээ ба хүүхдийн эрх ашиг: Гэрлэгчид тусдаа амьдарч эхэлснээс хойш төрсөн, хамт амьдраагүй хүүхдийг өмнөх гэр бүлийн дундын хөрөнгөөс хувь авах гэр бүлийн гишүүнд тооцохгүй гэж үзсэн. Харин өвчний улмаас байнгын асаргаа шаардлагатай хүүхдийг асарч үлдсэн эцгийн талд орон сууцыг үлдээж шийдвэрлэсэн (Тогтоол #7953).
• Гэрлэхийн өмнөх орон сууцны зээлийг дундын орлогоор төлсөн тохиолдол: Гэр бүл болохоос өмнө худалдан авсан орон сууц нь хуваарьт хөрөнгө боловч гэр бүл байх хугацаанд зээлийн төлбөрт нөгөө талын оруулсан 32,000,000 төгрөгийг дундаа хэсгээр өмчлөх эрхээр тооцон хариуцагчаас гаргуулсан (Тогтоол #10602).
• Өмнө нь тохиролцсон маргааныг дахин нэхэмжлэх боломжгүй: Гэрлэлт цуцлах шүүх хурал дээр эд хөрөнгийн маргаангүй гэж албан ёсоор мэдүүлж, тухайн үедээ байр, машинаа хуваан авсан атлаа хожим дансны үлдэгдэл нэхэмжилсэн шаардлагыг шүүх хэрэгсэхгүй болгосон (Тогтоол #7957).
• Дур мэдэн бусдад шилжүүлсэн хөрөнгийг дундын өмчид тооцох: Хамтын амьдралын хугацаанд бий болсон орон сууц, авто зогсоолыг нэг тал өөрийн дүүгийн нэр дээр шилжүүлсэн байсан ч шүүх уг хөрөнгийг гэр бүлийн дундын өмч мөн болохыг тогтоож, үнэлгээнээс ногдох хувийг нөгөө талд олгосон (Тогтоол #7406).

Практик алхмууд: Хаана хандах, юу бүрдүүлэх вэ?

Шаардлагатай баримт бичгийн жагсаалт

1. Нэхэмжлэл (шүүхэд хандах бол 2 хувь);
2. Гэрлэлтийн гэрчилгээний хуулбар (нотариатаар гэрчлүүлсэн);
3. Хүүхдийн төрсний гэрчилгээний хуулбар (18 нас хүрээгүй бол);
4. Дундын эд хөрөнгийн жагсаалт (хөрөнгө тус бүрийн нэр, марк, огноо);
5. Үл хөдлөх хөрөнгө өмчлөх эрхийн улсын бүртгэлийн гэрчилгээ, лавлагаа;
6. Тээврийн хэрэгслийн гэрчилгээ, лавлагаа;
7. Хадгаламжийн дансны хуулга, үнэт цаасны дансны лавлагаа;
8. Зээлийн гэрээ, эргэн төлөлтийн хуваарь, үлдэгдлийн тодорхойлолт;
9. Хөрөнгийн үнэлгээний тайлан (үнэлгээний тусгай зөвшөөрөлтэй байгууллагаар гаргуулсан);
10. Улсын тэмдэгтийн хураамж төлсөн баримт.

Хаана хандах ба хугацаа

• Эвлэрүүлэн зуучлал: Гэр бүлийн маргааныг шүүхэд шийдвэрлүүлэхийн өмнө шүүх дэх эвлэрүүлэн зуучлагчид хандах нь хуулийн урьдчилан шийдвэрлэх шат болдог (Гэр бүлийн тухай, 14).
• Шүүхийн харьяалал: Хариуцагчийн оршин суугаа газрын харьяа дүүрэг, сумын Иргэний хэргийн анхан шатны шүүхэд нэхэмжлэл гаргана.
• Хөөн хэлэлцэх хугацаа: Гэрлэлт цуцлуулснаас хойш хамтран өмчлөх дундын эд хөрөнгөө хуваах тухай нэхэмжлэлийг хуульд заасан ерөнхий хөөн хэлэлцэх хугацаа болох 3 жилийн дотор гаргах шаардлагатай.
• Шүүхийн үргэлжлэх хугацаа: Анхан шатны шүүхийн ажиллагаа дунджаар 2–6 сар, үнэлгээ хийлгэх болон давж заалдах шат руу шилжвэл 6–12 сар үргэлжилж болно.

Түгээмэл асуултууд

Гэрлэлт цуцлах явцад нэг тал дундын хөрөнгийг бусдад зарж, нуувал яах вэ?

Хэрэв эхнэр, нөхрийн аль нэг нь үл хөдлөх хөрөнгийг нөгөө талын нотариатаар гэрчлүүлсэн зөвшөөрөлгүйгээр бусдад худалдсан бол уг хэлцлийг хүчин төгөлдөр бус гэж тооцуулахаар шүүхэд маргаж болно. Мөн шүүх дундын хөрөнгийг дур мэдэн нуун дарагдуулсан, бусдад шилжүүлсэн нь тогтоогдвол тухайн хөрөнгийн үнийг дундын өмчид тооцон буруутай талд ногдох хувийг багасгах эрхтэй.

Насанд хүрээгүй хүүхэд дундын хөрөнгөөс заавал хувь авах уу?

Тийм. Иргэний хуулийн 129 дүгээр зүйлийн 129.2-т зааснаар гэр бүлийн гишүүдийн дундын өмчийг хуваахад насанд хүрээгүй болон хөдөлмөрийн чадваргүй бүх хүүхдийг оролцуулан тэгш хуваадаг. Хүүхдэд ногдох хэсгийг түүнийг асрамжиндаа авч буй эцэг эсхүл эхийн эзэмшилд хүүхдийн эрх ашгийн төлөө шилжүүлэн өгдөг.

Гэрлэлтийн гэрээ байгуулсан бол шүүх хөрөнгийг хэрхэн хуваах вэ?

Гэрлэгчид гэрлэлтийн гэрээг бичгээр үйлдэж, нотариатаар гэрчлүүлсэн бол шүүх хуулийн ерөнхий тэгш хуваарилах заалтыг бус тухайн гэрээний нөхцөлийг баримтлан хөрөнгийг хуваана. Гэвч гэрээ нь нэг талын эрх, хууль ёсны ашиг сонирхлыг илтэд доройтуулсан нөхцөлтэй байвал шүүх уг нөхцөлийг хүчин төгөлдөр бус гэж үзэж болно.

Гэр бүл цуцлахаас өмнө тусдаа амьдарч байх үед олсон орлого дундын өмч болох уу?

Гэрлэлт албан ёсоор цуцлагдаагүй байсан ч бодит байдал дээр хамтын амьдрал бүрэн дуусгавар болж, тусдаа амьдарч байх хугацаанд олсон орлого, бий болгосон хөрөнгийг шүүх нөхцөл байдлыг үнэлж тухайн гишүүний хувийн хөдөлмөрийн үр дүн гэж тооцон дундын өмчөөс хасах тохиолдол шүүхийн практикт байдаг.

Дүгнэлт — Гол санаа

1. Хамтын бүх зүйл дундын өмч: Гэрлэснээс хойш бий болсон бүх орлого, үл хөдлөх хөрөнгө, хадгаламж нь хэний нэр дээр байхаас үл шалтгаалан дундын өмч юм.
2. Хүүхдийн хувь заавал тооцогдоно: Дундын хөрөнгийг хуваахдаа гэр бүлийн гишүүд, тэр дундаа насанд хүрээгүй хүүхэд бүрийг тооцон тэгш хуваах үндсэн зарчимтай.
3. Гэр ахуйн хөдөлмөр тэгш үнэлэгдэнэ: Хүүхэд асарсан, гэр орны ажил эрхэлсэн тал ажил эрхлээгүй гэх шалтгаанаар хөрөнгөгүй хоцрохгүй.
4. Хөрөнгөө нотариатаар баталгаажуул: Тохиролцоонд хүрсэн бол заавал нотариатаар гэрчлүүлэх ба маргаантай бол эвлэрүүлэн зуучлал, шүүхэд 3 жилийн дотор хандах шаардлагатай.