Захиргааны хэргийн шүүхийн зардал болон улсын тэмдэгтийн хураамж: Ялгаа ба зохицуулалт

Оршил

Захиргааны хэргийн шүүхэд маргаан хянан шийдвэрлүүлэхэд улсын тэмдэгтийн хураамж (УТХ) нь шүүхээс эрх зүйн үйлчилгээ үзүүлсний төлөө урьдчилан төлөх тогтмол төлбөр (эдийн засгийн бус шаардлагад 70,200 төгрөг) байдаг бол шүүхийн зардал (ШЗ) нь шинжээч, гэрч, үзлэг хийх зэрэг хэрэг хянан шийдвэрлэх ажиллагааны явцад бодитоор гарсан нөхөн төлөгдөх нэмэлт зардлуудаас бүрдэнэ.

Иргэд, хуулийн этгээд захиргааны байгууллага, албан тушаалтны хууль бус шийдвэр, үйл ажиллагааг эс зөвшөөрч шүүхэд хандахдаа "шүүхийн зардал" болон "улсын тэмдэгтийн хураамж" гэх хоёр өөр эрх зүйн ойлголтыг андуурах тохиолдол түгээмэл байдаг. Захиргааны хэрэг хянан шийдвэрлэх ажиллагаанд эдгээр нь зориулалт, төлөх хугацаа, хэмжээ тодорхойлох журам болон зардлыг хуваарилах зарчмын хувьд зарчмын томоохон ялгаатай. Энэхүү нийтлэлээр эдгээр төлбөрийн ялгаа, тэдгээрийг хэрхэн төлөх, хэн хариуцах, чөлөөлөх болон буцаан олгох хууль зүйн зохицуулалтыг практик жишээний хамт дэлгэрэнгүй тайлбарлана.

Хууль зүйн үндэслэл ба ойлголтын ялгаа

Захиргааны хэрэг хянан шийдвэрлэх ажиллагаанд дараах хуулийн зохицуулалтууд гол үндэслэл болдог:

1. Улсын тэмдэгтийн хураамж (УТХ):

   • Тодорхойлолт: ИХШХШтХ-ийн §57.1 - Шүүхээс эрх зүйн маргааныг шийдвэрлэх үйлчилгээ үзүүлсний төлөө төлж буй мөнгөн хөрөнгө. Мөн Улсын тэмдэгтийн хураамжийн тухай /шинэчилсэн найруулга/, 1 болон Улсын тэмдэгтийн хураамжийн тухай /шинэчилсэн найруулга/, 2-т зааснаар төсвийн орлогыг бүрдүүлэх татварын нэг төрөл юм.
   • Хэмжээ: УТХтХ-ийн §7.1.2 болон Улсын тэмдэгтийн хураамжийн тухай /шинэчилсэн найруулга/, 7-д зааснаар захиргааны актын маргаан зэрэг эд хөрөнгийн бус болон үнэлэх боломжгүй нэхэмжлэлд 70,200 төгрөг байна. Эд хөрөнгийн чанартай үнэлж болох нэхэмжлэлд нэхэмжлэлийн үнийн дүнгээс хамаарч хувь хуваарилж төлнө Улсын тэмдэгтийн хураамжийн тухай /шинэчилсэн найруулга/, 7.
   • Төлөх журам: Захиргааны хэрэг шүүхэд хянан шийдвэрлэх тухай /шинэчилсэн найруулга/, 48 болон Улсын тэмдэгтийн хураамжийн тухай /шинэчилсэн найруулга/, 42-д зааснаар нэхэмжлэгч урьдчилан төлж, баримтыг нэхэмжлэлд хавсаргана Захиргааны хэрэг шүүхэд хянан шийдвэрлэх тухай /шинэчилсэн найруулга/, 52.

2. Шүүхийн зардал (ШЗ):

   • Тодорхойлолт: ЗХШХШтХ-ийн §44.1 болон Захиргааны хэрэг шүүхэд хянан шийдвэрлэх тухай /шинэчилсэн найруулга/, 44-т зааснаар шүүхээс хэрэг хянан шийдвэрлэхтэй холбогдон зайлшгүй гарах зардлыг хэлнэ.
   • Бүрэлдэхүүн: ЗХШХШтХ-ийн §44.3 болон Захиргааны хэрэг шүүхэд хянан шийдвэрлэх тухай /шинэчилсэн найруулга/, 44-т зааснаар:
     • Шинжээч, орчуулагч, хэлмэрчийн тээвэр, байр, хоолны зардал, үндсэн ажлын чиг үүрэгт хамаарахгүй бол ажлын хөлс;
     • Гэрчийн тээвэр, байр, хоолны зардал, цалин, хөдөлмөрийн хөлс;
     • Үзлэг хийх, туршилт явуулах, таньж олуулах ажиллагаа явуулахад гарсан зардал;
     • Эд мөрийн баримт хадгалах, гэрчийн мэдүүлгийг очиж авсан зардал зэрэг багтана.
   • Хэмжээ ба санхүүжилт: Анх улсын төсвөөс санхүүжих бөгөөд нөхөн төлүүлэх хэмжээг албан томилолтын зардал эсхүл гүйцэтгэлийн баримтыг үндэслэн тодорхойлно Захиргааны хэрэг шүүхэд хянан шийдвэрлэх тухай /шинэчилсэн найруулга/, 45.

Захиргааны хэрэг хянан шийдвэрлэх ажиллагааны төлбөрийн урсгал

Практик алхамууд: Төлөх, чөлөөлөх, буцаан олгох ба хуваарилах

1. Улсын тэмдэгтийн хураамж төлөх ба буцаан олгох

Захиргааны хэргийн шүүхэд гаргаж буй ихэнх нэхэмжлэл (тушаал, акт хүчингүй болгуулах, эс үйлдэхүй хууль бус болохыг тогтоолгох зэрэг) нь эд хөрөнгийн бус шаардлага тул 70,200 төгрөг төлнө Улсын тэмдэгтийн хураамжийн тухай /шинэчилсэн найруулга/, 7.

• Төлөх хугацаа ба хаяг: Нэхэмжлэл гаргахаас өмнө тухайн шүүхийн байрших дүүрэг, орон нутгийн Төрийн сангийн дансанд төлж, баримтыг хавсаргана Захиргааны хэрэг шүүхэд хянан шийдвэрлэх тухай /шинэчилсэн найруулга/, 52, Улсын тэмдэгтийн хураамжийн тухай /шинэчилсэн найруулга/, 42.
• Чөлөөлөх нөхцөл:
  • Нэхэмжлэгч төлбөрийн чадваргүй нь тогтоогдсон бол ЗХШХШтХ-ийн §46.1, ИХШХШтХ-ийн §58.3 болон Захиргааны хэрэг шүүхэд хянан шийдвэрлэх тухай /шинэчилсэн найруулга/, 49-д заасны дагуу шүүгчийн захирамжаар чөлөөлж болно.
  • Нийтийн ашиг сонирхлыг төлөөлөн нэхэмжлэл гаргасан этгээд Улсын тэмдэгтийн хураамжийн тухай /шинэчилсэн найруулга/, 41-д зааснаар УТХ-аас чөлөөлөгдөнө. Мөн төсвийн байгууллага, прокурор төрийн ашиг сонирхлыг төлөөлөн хандахдаа чөлөөлөгддөг Улсын тэмдэгтийн хураамжийн тухай /шинэчилсэн найруулга/, 41.
• Буцаан олгох ба үл олгох тохиолдол:
  • Шүүх нэхэмжлэлийг хүлээн авахаас татгалзсан ЗХШХШтХ-ийн §50.1, эсхүл шүүх хуралдаанаас өмнө гомдлоосоо татгалзсан Захиргааны хэрэг шүүхэд хянан шийдвэрлэх тухай /шинэчилсэн найруулга/, 50 тохиолдолд УТХ-ийг буцаан олгоно. Мөн илүү төлсөн, данс андуурсан бол буцаан олгоно Улсын тэмдэгтийн хураамжийн тухай /шинэчилсэн найруулга/, 44.
  • Харин нэхэмжлэгч нэхэмжлэлээсээ татгалзсан, шаардлагаа багасгасан, талууд эвлэрсэн бол УТХ-ийг буцаан олгохгүй Захиргааны хэрэг шүүхэд хянан шийдвэрлэх тухай /шинэчилсэн найруулга/, 50.

2. Шүүхийн зардлыг хуваарилах журам

Шүүхийн зардлыг нөхөн төлүүлэх асуудлыг хэрэг шийдвэрлэгдсэний дараа шүүхийн шийдвэрээр дараах байдлаар хуваарилна Захиргааны хэрэг шүүхэд хянан шийдвэрлэх тухай /шинэчилсэн найруулга/, 47:

• Нэхэмжлэл бүрэн хангагдвал: Шүүхийн зардлыг хариуцагч (захиргааны байгууллага, албан тушаалтан) нөхөн төлж улсын төсөвт тушаана Захиргааны хэрэг шүүхэд хянан шийдвэрлэх тухай /шинэчилсэн найруулга/, 45, Захиргааны хэрэг шүүхэд хянан шийдвэрлэх тухай /шинэчилсэн найруулга/, 47.
• Нэхэмжлэлийг хэрэгсэхгүй болгобол: Шүүхийн зардлыг нэхэмжлэгч нөхөн төлнө.
• Зарим хэсгийг хангавал: Хангагдсан хэмжээнд тохируулан нэхэмжлэгч, хариуцагчид хуваарилан нөхөн төлүүлнэ Захиргааны хэрэг шүүхэд хянан шийдвэрлэх тухай /шинэчилсэн найруулга/, 47.
• Хариуцагч шаардлагыг сайн дураар биелүүлбэл: Нэхэмжлэгч нэхэмжлэлээсээ татгалзсан бол хариуцагчийн төлөх шүүхийн зардлыг 50 хувиар хөнгөлнө Захиргааны хэрэг шүүхэд хянан шийдвэрлэх тухай /шинэчилсэн найруулга/, 47.
• Чөлөөлөх ба хөнгөлөх: Төлбөрийн чадваргүй болон ЗХШХШтХ-ийн §46.3, Захиргааны хэрэг шүүхэд хянан шийдвэрлэх тухай /шинэчилсэн найруулга/, 46-д зааснаар нийтийн ашиг сонирхлыг төлөөлөн нэхэмжилж буй этгээдийг шүүхийн зардлаас бүрэн чөлөөлнө.

Шүүхийн практик

Шүүхийн шийдвэрүүдэд УТХ болон зардлыг хэрхэн хуваарилж, хэрэглэж байгаа практик жишээнүүд:

• Нэхэмжлэл хангагдсан үед (УТХ хариуцагчаас гаргуулах): Тогтоол #996 дугаар шийдвэрээр ажлаас үндэслэлгүй халагдсан иргэний нэхэмжлэлийг хангаж, түүний урьдчилан төлсөн УТХ-ийг хариуцагч байгууллагаас гаргуулж нэхэмжлэгчид олгохоор шийдвэрлэсэн. Мөн Тогтоол #3047-д зөрчлийн шийтгэлийн хуудсыг хүчингүй болгож, нэхэмжлэгчийн эрхийг сэргээсэн байна.
• Нэхэмжлэлийг хэрэгсэхгүй болгосон үед: Тогтоол #992 дугаар шийдвэрээр тендертэй холбоотой нэхэмжлэлийг бүхэлд нь хэрэгсэхгүй болгосон тул нэхэмжлэгчийн төлсөн УТХ-ийг улсын төсөвт хэвээр үлдээсэн. Адилтгах байдлаар Тогтоол #2146-д хандив хуваарилсан захиргааны актыг эс зөвшөөрсөн нэхэмжлэлийг хэрэгсэхгүй болгож, зардлыг нэхэмжлэгчид үлдээжээ.
• Захиргааны байгууллага болон гуравдагч этгээдийн буруутай үйл ажиллагаанаас зардал үүссэн тохиолдолд: Тогтоол #661 шийдвэрээр Улсын дээд шүүхээс барилгыг ашиглалтад авахдаа зохих хяналт тавиагүй захиргааны байгууллага болон зөрчил гаргасан гуравдагч этгээдээс шүүхийн зардлыг тэнцүү хуваан төлүүлэхээр шийдвэрт өөрчлөлт оруулсан Захиргааны хэрэг шүүхэд хянан шийдвэрлэх тухай /шинэчилсэн найруулга/, 47.
• Төсвийн ба захиргааны байгууллагын гомдол гаргах УТХ-ийн онцлог: Тогтоол #3331-д хариуцагч болон төрийн байгууллагын итгэмжлэгдсэн төлөөлөгч гомдол гаргахдаа УТХ-аас чөлөөлөгдөх нөхцөл, түүнийг хэрхэн зохицуулах талаар Улсын тэмдэгтийн хураамжийн тухай /шинэчилсэн найруулга/, 41-ийг иш татан хэрэглэжээ.
• Нэхэмжлэлийг хүлээн авахаас татгалзсан үед: Тогтоол #915 дугаар шийдвэрээр нэхэмжлэл гаргах эрхгүй этгээд хандсан гэж үзэж хэргийг хэрэгсэхгүй болгохдоо УТХ-ийг буцаан олгохоор шийдвэрлэсэн. Мөн Тогтоол #2030-д шүүхийн харьяалал зөрчсөн хэргийг хэрэгсэхгүй болгож нэхэмжлэлийг хүлээн авахаас татгалзахдаа УТХ-ийг буцаан олгох журмыг баримталсан.

Түгээмэл асуултууд (FAQ)

1. Захиргааны хэргийн шүүхэд нэхэмжлэл гаргахад УТХ-д хэдэн төгрөг төлөх вэ?

Захиргааны байгууллага, албан тушаалтны шийдвэр, актад холбогдох ихэнх маргаан нь эд хөрөнгийн бус шаардлагад хамаардаг тул Улсын тэмдэгтийн хураамжийн тухай /шинэчилсэн найруулга/, 7-д заасны дагуу 70,200 төгрөг төлнө.

2. Хэрэв би шүүхэд ялвал төлсөн 70,200 төгрөгөө буцааж авч чадах уу?

Тийм. Захиргааны хэрэг шүүхэд хянан шийдвэрлэх тухай /шинэчилсэн найруулга/, 48-д зааснаар нэхэмжлэлийн шаардлага бүрэн эсхүл хэсэгчлэн хангагдвал нэхэмжлэгчийн урьдчилан төлсөн УТХ-ийг хариуцагчаас гаргуулж нэхэмжлэгчид олгохоор шүүхийн шийдвэрт тусгадаг.

3. Шинжээчийн зардлыг заавал нэхэмжлэгч тал урьдчилж төлөх ёстой юу?

Үгүй. Захиргааны хэрэг шүүхэд хянан шийдвэрлэх тухай /шинэчилсэн найруулга/, 44-т зааснаар шүүхийн зардлыг эхний шатанд улсын төсвөөс санхүүжүүлдэг. Шүүх хэргийг эцэслэн шийдвэрлэхдээ Захиргааны хэрэг шүүхэд хянан шийдвэрлэх тухай /шинэчилсэн найруулга/, 47-д заасан журмын дагуу буруутай (шүүхэд ялагдсан) тал эсхүл талуудад хуваарилж улсын төсөвт нөхөн төлүүлдэг.

4. Би иргэний хувьд төлбөрийн чадваргүй бол УТХ болон шүүхийн зардлаас чөлөөлөгдөж болох уу?

Болно. Төлбөрийн чадваргүй болохоо нотлох баримтаар нотолж шүүхэд хүсэлт гаргаснаар Захиргааны хэрэг шүүхэд хянан шийдвэрлэх тухай /шинэчилсэн найруулга/, 46 болон Захиргааны хэрэг шүүхэд хянан шийдвэрлэх тухай /шинэчилсэн найруулга/, 49-д заасны дагуу шүүгчийн захирамжаар УТХ болон шүүхийн зардлаас чөлөөлөгдөх, хөнгөлүүлэх, эсхүл хэсэгчлэн төлөх боломжтой.

Дүгнэлт / Гол санаа

Захиргааны хэргийн шүүхэд хандаж зөрчигдсөн эрхээ сэргээлгэхэд Улсын тэмдэгтийн хураамж болон Шүүхийн зардал нь дараах үндсэн зарчмаар зохицуулагддаг:

1. УТХ нь шүүхэд нэвтрэх нөхцөл болдог: Нэхэмжлэл гаргахдаа заавал урьдчилан төлөх (70,200 төгрөг) шаардлагатай бөгөөд нэхэмжлэл хангагдвал хариуцагчаас нөхөн гаргуулж авна Захиргааны хэрэг шүүхэд хянан шийдвэрлэх тухай /шинэчилсэн найруулга/, 48.
2. ШЗ нь бодит үйл ажиллагааны зардал юм: Шинжээч, гэрч, үзлэг хийх зэрэг ажиллагаанд гарсан зардлыг улсын төсвөөс гаргаж, эцэст нь ялагдсан тал болон буруутай этгээдээр нөхөн төлүүлдэг Захиргааны хэрэг шүүхэд хянан шийдвэрлэх тухай /шинэчилсэн найруулга/, 47.
3. Нийтийн ашиг сонирхол ба иргэний эрхийг хамгаалах баталгаатай: Төлбөрийн чадваргүй иргэд болон нийтийн ашиг сонирхлыг төлөөлөн нэхэмжлэл гаргагчид хуулиар УТХ болон шүүхийн зардлын чөлөөлөлт, хөнгөлөлт эдлэх эрх нээлттэй байдаг Захиргааны хэрэг шүүхэд хянан шийдвэрлэх тухай /шинэчилсэн найруулга/, 46, Улсын тэмдэгтийн хураамжийн тухай /шинэчилсэн найруулга/, 41.

Захиргааны маргаан үүсгэхээс өмнө санхүүгийн болон хууль зүйн үр дагаврыг үнэн зөв тооцоолж, шаардлагатай бол холбогдох баримт бичгийг бүрдүүлэн шүүхэд хандах нь зүйтэй.