Вэбсайт дээр бусдын гэрэл зургийг зөвшөөрөлгүй ашиглахын эрх зүйн үр дагавар

Вэбсайт эсвэл сошиал сувагтаа бусдын авагдсан гэрэл зургийг зөвшөөрөлгүй байршуулах, засаж өөрчлөх нь Зохиогчийн эрхийн тухай /шинэчилсэн найруулга/, 6-д зааснаар хууль бус үйлдэл бөгөөд Зөрчлийн тухай хуулиар торгуулах, Иргэний хууль, 497-д заасны дагуу учирсан хохирол болон эдийн бус гэм хорыг нөхөн төлөх, эсхүл Эрүүгийн хууль /шинэчилсэн найруулга/, 18.17-д зааснаар ял шийтгүүлэх эрх зүйн үр дагавартай.

1. Оршил

Цахим орчинд мэдээлэл түгээх, вэбсайт хөтлөх, сошиал медиа маркетинг явуулахад харагдах байдал буюу гэрэл зураг хамгийн чухал үүрэг гүйцэтгэдэг. Гэвч интернэтээс, ялангуяа Google, Facebook эсвэл бусад мэдээллийн сайтаас олдсон дурын зургийг "эзэнгүй" гэж үзэн өөрийн вэбсайт, сошиал хуудастаа ашиглах нь хууль зүйн ноцтой эрсдэлийг дагуулдаг.

Монгол Улсын хууль тогтоомжоор гэрэл зураг нь туурвигдсан мөчөөсөө эхлэн зохиогчийн эрхээр хамгаалагддаг бүтээл бөгөөд түүнийг зөвшөөрөлгүй ашиглах нь бусдын оюуны өмчид халдсанд тооцогдоно.

2. Хууль зүйн үндэслэл ба эрх зүйн зохицуулалт

Монгол Улсад гэрэл зургийн бүтээл болон хүний өөрийн дүрсийг ашиглах харилцааг Зохиогчийн эрхийн тухай /шинэчилсэн найруулга/, 6 болон Иргэний хууль, 21-иар иж бүрэн зохицуулдаг.

Зохиогчийн эрх үүсэх ба хамгаалагдах зарчим

Зохиогчийн эрхийн тухай /шинэчилсэн найруулга/, 10-д зааснаар зохиогчийн эрх нь бүтээлийг бодитойгоор туурвиж, бодит хэлбэрт орсон үеэс эхлэн үүснэ. Өөрөөр хэлбэл, гэрэл зурагчин товчлуур дараад зураг авсан тэр мөчид уг зураг хуулиар хамгаалагдаж эхэлдэг.

• Хамгаалагдах бүтээл: Зохиогчийн эрхийн тухай /шинэчилсэн найруулга/, 6-д гэрэл зургийн болон түүнтэй төсөөтэй аргаар туурвисан бүх төрлийн бүтээлийг зохиогчийн эрхийн объектод тооцохоор хуульчилсан.
• Тэмдэг болон бүртгэл шаардахгүй: Бүтээлийг заавал Оюуны өмчийн газарт бүртгүүлсэн байх, эсхүл Зохиогчийн эрхийн тухай /шинэчилсэн найруулга/, 10-д заасан зохиогчийн эрхийн таних тэмдэг (©) тавигдсан байхыг хуульчлан шаардахгүй.
• Амины болон эд хөрөнгийн эрх: Зохиогчийн эрхийн тухай /шинэчилсэн найруулга/, 11-д зааснаар зохиогч нь амины эрх (нэрээ дурдуулах, бүтээлийг өөрчлөхийг хориглох) болон Зохиогчийн эрхийн тухай /шинэчилсэн найруулга/, 13-д заасан эд хөрөнгийн онцгой эрх (хуулбарлах, нийтэд түгээх, дамжуулах, өөрчлөх)-ийг эдэлнэ.

Зөрчилд тооцогдох үйлдлүүд

Зохиогчийн эрхийн тухай /шинэчилсэн найруулга/, 56-д заасны дагуу дараах үйлдлүүдийг хийсэн тохиолдолд зохиогчийн эрхийн зөрчилд тооцно:

1. Зохиогч эсхүл эрх эзэмшигчийн зөвшөөрөлгүйгээр, гэрээ байгуулахгүйгээр зургийг вэбсайт дээрээ байршуулах;
2. Зургийг тайрч кроплох, өнгө шүүлтүүр ашиглах, логог нь устгах замаар хувиргах, өөрчлөх (Зохиогчийн эрхийн тухай /шинэчилсэн найруулга/, 12);
3. Бүтээлийг ашиглахдаа зохиогчийн нэрийг дурдахгүй байх;
4. Ердийн холбоос (link) бус, зургийг шууд татан авч олон нийтийн сүлжээ болон цахим хуудастаа нийтлэх.

Дүрсийн эрх (Хувь хүний зураг ашиглах)

Гэрэл зурагт тодорхой хувь хүн дүрслэгдсэн бол зохиогчийн эрхээс гадна тухайн иргэний дүрсийн эрх хөндөгддөг. Иргэний хууль, 21-д зааснаар иргэний дүрсийг гэрэл зурагт өөрийнх нь зөвшөөрөлгүйгээр нийтэлсэн, олон нийтэд үзүүлснээс гэм хор учирсан гэж үзвэл гэм хорыг арилгахыг шаардах эрхтэй.

Зөвшөөрөл шаардагдахгүй үл хамаарах тохиолдол (Fair Use)

Зохиогчийн эрхийн тухай /шинэчилсэн найруулга/, 38 ба Зохиогчийн эрхийн тухай /шинэчилсэн найруулга/, 39-д зааснаар дараах шаардлагыг нэгэн зэрэг хангасан бол зохиогчийн зөвшөөрөлгүйгээр ашиглаж болно:

• Зохиогч болон эх сурвалжийг заавал дурдсан байх;
• Ашиг олох зорилгогүй байх;
• Зохиогчийн эрхийн тухай /шинэчилсэн найруулга/, 44-д заасны дагуу ашигласан хэмжээ нь эшлэх зорилгоос хэтрээгүй байх;
• Тухайн бүтээлийн зах зээлд сөргөөр нөлөөлөхөөргүй байх;
• 👤 Дүрсийн эрхийн тухайд: Иргэний хууль, 21-д зааснаар олон нийтийг хамарсан үйл ажиллагааны явцад уг этгээдийг дүрсэлсэн, эсхүл тухайн этгээд өөрийгөө дүрслүүлсний төлөө хөлс, шан харамж авсан бол зөвшөөрөл шаардагдахгүй.

3. Практик алхмууд: Зөрчлөөс хэрхэн сэргийлэх вэ?

Вэбсайт эрхлэгч болон контент бэлтгэгчид хуулийн хариуцлагаас урьдчилан сэргийлэхийн тулд дараах практик алхмуудыг хэрэгжүүлэх шаардлагатай:

1. Бичгээр зөвшөөрөл авах, гэрээ байгуулах: Бусдын авсан гэрэл зургийг ашиглах тохиолдолд эзэмшигчээс имэйл, чат эсхүл албан тоотоор бичгээр зөвшөөрөл авах буюу бүтээл ашиглах гэрээ байгуулах.
2. Лицензийн нөхцөлийг сайтар шалгах: "Creative Commons" буюу CC лицензтэй зургуудыг ашиглахдаа CC BY (эх сурвалж дурдах), CC NC (арилжааны бус) зэрэг тусгай тэмдэглэгээ, хязгаарлалтыг дагаж мөрдөх.
3. Албан ёсны (Royalty-Free) сангаас авах: Unsplash, Pexels, Pixabay эсвэл Adobe Stock, Shutterstock зэрэг зохиогчийн эрхийн зөвшөөрөлтэй зургийн сангуудыг ашиглах.
4. Өөрийн оригиналь контент бэлтгэх: Эрсдэлийг бүрэн арилгах хамгийн найдвартай арга бол өөрсдийн гэрэл зурагчийн авсан эх бүтээлийг ашиглах юм.
5. Эх сурвалжийг зөв дурдах: "Зургийг фэйсбүүкээс авав" гэх нь хууль зүйн хувьд эх сурвалж дурдсанд тооцогдохгүй. Зохиогчийн нэр, бүтээлийн анх нийтлэгдсэн линкийг тодорхой заах хэрэгтэй.
6. Цахим сүлжээний хариуцлагаа ухамсарлах: Зохиогчийн эрхийн тухай /шинэчилсэн найруулга/, 52-д зааснаар цахим хуудас эрхлэгч, агрегаторууд нь бусдын зохиогчийн эрхийг зөрчсөн мэдээлэл хүлээн авсан даруйд тухайн зөрчилтэй бүтээлийг устгах, хаах үүрэгтэй.

4. Шүүхийн практик болон жишээ хэргүүд

Монгол Улсын шүүхийн практикт зохиогчийн эрхийг зөрчсөн болон бүтээлийг зөвшөөрөлгүй ашигласан маргааныг хэрхэн шийдвэрлэж байгааг дараах жишээнүүдээс харж болно:

• Зөвшөөрөлгүй нийтэлсэн тохиолдолд зөрчилд тооцсон жишээ: Тогтоол #2188-д зурхайч Л.Т-ийн зохиосон "Монгол зурхайн билгийн жилийн төөрөг" бүтээлийг "Ө" ХХК нь "Өдрийн сонин"-доо зөвшөөрөлгүйгээр нийтэлсэн үйлдэлд Оюуны өмчийн газрын улсын байцаагч зөрчлийн торгууль ногдуулсныг шүүх хянаад: "Зохиогчийн эрхийн тухай /шинэчилсэн найруулга/, 10-д зааснаар бүтээл туурвигдсан үеэс зохиогчийн эрх үүснэ. Зохиогчийн зөвшөөрөлгүйгээр нийтэлсэн нь онцгой эрхийг зөрчсөн" хэмээн байцаагчийн шийтгэлийг хэвээр үлдээсэн.
• Сүлжээгээр болон эфирээр зөвшөөрөлгүй дамжуулсан үйлдэл: Тогтоол #2176-д "Э..." ХХК нь "М т" ХХК-тай байгуулсан гэрээний хугацаа дууссан байхад нэвтрүүлгийг үргэлжлүүлэн дамжуулсан нь Зохиогчийн эрхийн тухай /шинэчилсэн найруулга/, 56-д заасан зөрчил мөн бөгөөд "Гэрээ байгуулаагүй бол хориглогдсон гэж ойлгоно" хэмээн торгуулийг хэвээр үлдээжээ.
• Бүтээлийг зөвшөөрөлгүй ашигласнаас учирсан хохирлыг нөхөн төлүүлсэн жишээ: Тогтоол #4163-т кино бүтээлийг зөвшөөрөлгүй нийтэд түгээсний улмаас учирсан хохиролд нэхэмжлэгчийн бусад байгууллагатай байгуулж байсан гэрээний үнийг жишиг болгон хохирлыг тооцож, Иргэний хууль, 497, Иргэний хууль, 510-д заасны дагуу хариуцагчаас хохирол гаргуулж шийдвэрлэсэн.
• Эмхэтгэл болон хууль тогтоомжийн үл хамаарах байдал: Тогтоол #2778-д "Татварын эрх зүйн баримт бичгийн эмхтгэл"-ийг хувилж борлуулсан хэрэгт шүүх дүгнэлт хийхдээ, зөвхөн хууль тогтоомжийн тохируулгатай текст нь зохиогчийн эрхээр хамгаалагдахгүй хуулийн заалтыг үндэслэн торгуулийг хүчингүй болгосон байдаг.
• Гэм хор болон хохирлыг нотлох үүрэг: Тогтоол #3264 болон Тогтоол #10955-д шүүхээс зохиогчийн эрх зөрчигдсөн тохиолдолд учирсан хохирол, гэм буруугийн шалтгаант холбоог нотлох үүргийг нэхэмжлэгч заавал хүлээх бөгөөд хохирлын хэмжээг бодитой тогтоох шаардлагатайг сануулсан.

5. Хариуцлага ба үр дагавар

Зөвшөөрөлгүйгээр бусдын гэрэл зургийг ашигласан тохиолдолд дараах 3 төрлийн эрх зүйн хариуцлага хүлээлгэнэ:

1. Захиргааны хариуцлага

• Зохиогчийн эрхийн тухай /шинэчилсэн найруулга/, 52-д зааснаар Оюуны өмчийн улсын байцаагч зөрчилтэй бүтээлийг цахим орчинд ашиглахыг нэн даруй зогсоох, хаах, зургийг устгах албан шаардлага өгнө.
• Зөрчлийн тухай хуулийн 8.3-т зааснаар иргэнийг таван зуун нэгж (500,000 төгрөг), хуулийн этгээдийг таван мянган нэгжтэй (5,000,000 төгрөг) тэнцэх хэмжээний төгрөгөөр торгоно. Мөн зөрчил үйлдэж олсон орлогыг хураана.

2. Иргэний хариуцлага (Гэм хорын хохирол)

• Бодит хохирол: Иргэний хууль, 497 болон Иргэний хууль, 510-д зааснаар зохиогчид учирсан бодит хохирол болон тухайн зургийг албан ёсоор худалдан авахад төлөх байсан тухайн үеийн зах зээлийн үнэлгээг нөхөн төлүүлнэ.
• Эдийн бус гэм хор: Иргэний хууль, 21 ба Иргэний хууль, 511-д заасны дагуу нэр төр, ажил хэргийн нэр хүндэд халдсан эсхүл зохиогчийн амины эрхийг зөрчсөн бол эдийн бус гэм хорыг мөнгөн хэлбэрээр арилгуулахаар шүүхэд нэхэмжлэл гаргаж болно.
• Ажил олгогчийн хариуцлага: Иргэний хууль, 498-д зааснаар компанийн ажилтан, дизайнер, сошиал медиа маркетер хөдөлмөрийн гэрээгээр хүлээсэн үүргээ гүйцэтгэх явцад бусдын зургийг зөвшөөрөлгүй ашигласан бол гэм хорын хариуцлагыг ажил олгогч хуулийн этгээд хариуцан арилгана.

3. Эрүүгийн хариуцлага

• Эрүүгийн хууль /шинэчилсэн найруулга/, 18.17-д зааснаар зохиогчийн эрх болон түүнд хамаарах эрхийг зөрчиж бүтээлийг ашигласан, түгээсний улмаас зохиогч, эрх эзэмшигчид их хэмжээний хохирол (50 сая төгрөгөөс дээш) учруулсан бол 450-аас 5,400 нэгжтэй тэнцэх төгрөгөөр торгох, 240-өөс 720 цаг хүртэл нийтэд тустай ажил хийлгэх, эсхүл 1 сараас 1 жил хүртэл хугацаагаар зорчих эрхийг хязгаарлах ял шийтгэнэ.

6. Түгээмэл асуултууд (FAQ)

1. "Зургийг фэйсбүүк, инстаграмаас авсан, мөн эх сурвалжийг нь дурдсан байхад зөрчил болох уу?"
Тийм, зөрчил болно. Эх сурвалжийг дурдах нь Зохиогчийн эрхийн тухай /шинэчилсэн найруулга/, 38-д заасан зөвхөн ашиг олох зорилгогүй, мэдээллийн болон сургалтын чанартай эшлэл авах нөхцөлд хамаарна. Бизнесийн болон маркетингийн зорилгоор ашиглаж байгаа бол эх сурвалжийг дурдсан байсан ч зөвшөөрөл аваагүй бол Зохиогчийн эрхийн тухай /шинэчилсэн найруулга/, 56-д зааснаар хууль бус.

2. "Зураг дээр зохиогчийн эрхийн © таних тэмдэг байхгүй байсан тул ашиглачихаж болох уу?"
Болохгүй. Зохиогчийн эрхийн тухай /шинэчилсэн найруулга/, 10-д зааснаар зохиогчийн эрх нь тухайн бүтээлийг туурвисан мөчөөс эхлэн шууд үүсдэг. Таних тэмдэг тавих нь зохиогчийн заавал биелүүлэх үүрэг биш, зөвхөн сануулах эрх юм.

3. "Манай сайн дурын ажилтан эсвэл дизайны компани бусдын зургийг ашиглаад манай веб дээр тавьчихсан бол яах вэ?"
Иргэний хууль, 498-д заасны дагуу ажилтны буруугаас учирсан гэм хорыг ажил олгогч байгууллага гуравдагч этгээдийн өмнө хариуцна. Үүний дараа тухайн байгууллага нь хохирлыг гэм буруутай ажилтан эсхүл гүйцэтгэгчээс буцаан шаардаж (регресс) гаргуулах эрхтэй.

4. "Гудамжинд явж байгаад авсан олон нийтийн зурагт хүмүүс өөрөө мэдээгүй гарчихсан бол дүрсийн эрх зөрчих үү?"
Иргэний хууль, 21-д зааснаар олон нийтийг хамарсан үйл ажиллагааны явцад тухайн орчныг харуулах зорилгоор ашиглахад иргэний тусгай зөвшөөрөл шаардагдахгүй. Харин нэг иргэнийг онцлон фокусалж, түүний нэр хүндэд халдахуйц байдлаар ашиглавал дүрсийн эрхийн зөрчил болно.

7. Дүгнэлт / Гол санаа

Цахим орчинд бусдын гэрэл зургийг ашиглахдаа "интернэтэд ил байсан", "ашиг олоогүй", "эх сурвалжийг нь доор нь бичсэн", "зохиогчийн эрхийн тэмдэг байгаагүй" гэх тайлбарууд нь таныг болон танай байгууллагыг хуулийн хариуцлагаас чөлөөлөх үндэслэл болохгүй.

Гэрэл зураг бүр туурвигдсан цагаасаа эхлэн зохиогчийн онцгой эрхээр хамгаалагддаг бөгөөд зөвшөөрөлгүй ашигласан тохиолдолд Зөрчлийн тухай хуулиар торгох, Иргэний хуулиар бодит хохирол болон эдийн бус гэм хорыг нөхөн төлүүлэх, ноцтой тохиолдолд Эрүүгийн хуулиар ял шийтгэх аюултай. Иймд аливаа зураг, визуал контентыг ашиглахаасаа өмнө албан ёсны бичгийн зөвшөөрөл авах, лицензтэй зургийн сан ашиглах, эсхүл өөрсдийн бүтээлийг туурвих нь таны бизнесийн нэр хүнд болон хууль зүйн аюулгүй байдлыг хамгаалах ганц зөв алхам юм.