Урт хугацааны цалингүй чөлөө: Нийгмийн даатгал болон ээлжийн амралтын зохицуулалт

Урт хугацааны цалингүй чөлөө авах үед ажил олгогч Нийгмийн даатгал (НД) болон цалин хөлс төлөх үүрэггүй бөгөөд ажилтан нийгмийн даатгалаа тасалдуулахгүй байхын тулд сайн дураар даатгуулж, албан ёсны бичгээр гарсан тушаалтайгаар чөлөөгөө баталгаажуулах шаардлагатай.

Оршил

Иргэд хувийн шалтгаанаар, суралцах эсвэл ар гэрийн байдлаас шалтгаалан урт хугацааны цалингүй чөлөө авах тохиолдол цөөнгүй гардаг. Энэ үед ажилтан болон ажил олгогчийн хооронд "Нийгмийн даатгал хэн төлөх вэ?", "Энэ хугацаа ээлжийн амралтын хоногт орох уу?", "Ажлын байр хадгалагдах уу?" гэх мэт олон асуултууд үүсдэг. Монгол Улсын Хөдөлмөрийн тухай хууль болон Нийгмийн даатгалын багц хуулиудад эдгээр харилцааг хэрхэн зохицуулсан байдгийг энэхүү нийтлэлээр гүнзгийрүүлэн тайлбарлая.

Хууль зүйн үндэслэл

Хөдөлмөрийн харилцаанд цалингүй чөлөө олгох асуудлыг Хөдөлмөрийн тухай 100.1-д зааснаар ажилтны хүсэлтээр, ажил олгогчтой тохиролцсоны үндсэн дээр шийдвэрлэдэг.

1. Хувийн чөлөө ба Ажлын байр хадгалах: Чөлөөний хугацаа, олговор олгох эсэхийг байгууллагын хөдөлмөрийн дотоод хэм хэмжээгээр зохицуулдаг (Хөдөлмөрийн тухай 100.2). Мөн Хөдөлмөрийн тухай /шинэчилсэн найруулга/, 60-д заасны дагуу ажилтан хувийн чөлөөтэй байх, эсхүл ажил олгогчтой тохиролцсон бусад хугацаанд ажил олгогч түүний ажлын байрыг хэвээр хадгалах үүрэгтэй.
2. Нийгмийн даатгал: Албан журмын даатгалын шимтгэл төлөлт нь ажилтны авч буй цалин хөлстэй шууд хамааралтай (НД Ерөнхий хууль 4.1.17). Цалингүй чөлөөний үед орлого байхгүй тул ажил олгогч тухайн хугацаанд шимтгэл төлөх үүрэг хүлээхгүй. Энэ тохиолдолд Нийгмийн даатгалын ерөнхий хууль /шинэчилсэн найруулга/, 18-д заасны дагуу ажилтан сайн дураар даатгуулах эрхтэй.
3. Ээлжийн амралт ба Ээлжийн амралтын цалин: Хөдөлмөрийн тухай /шинэчилсэн найруулга/, 99-д зааснаар ажилтан 6 сар ажилласнаар ээлжийн амралт эдлэх эрх үүснэ. Ээлжийн амралтын цалинг тухайн ажлын жилийн "дундаж цалин"-аас тооцдог (Хөдөлмөрийн тухай 110.1, Хөдөлмөрийн тухай /шинэчилсэн найруулга/, 110).

Практик алхамууд ба Процесс

Цалингүй чөлөө хүсэх болон шийдвэрлэхдээ дараах дарааллыг баримтална:

1. Нийгмийн даатгалыг хэрхэн таслахгүй байх вэ?

Цалингүй чөлөөтэй байх хугацаанд ажил олгогч Нийгмийн даатгалын ерөнхий хууль /шинэчилсэн найруулга/, 19-д заасан цалин хөлсний олголт байхгүй тул шимтгэл төлөхгүй. Гэвч даатгуулагч тэтгэврийн болон бусад баталгаагаа алдахгүй байхын тулд:

• Сайн дурын даатгал: Тухайн хугацаанд харьяа дүүргийн Нийгмийн даатгалын хэлтэстэй сайн дурын даатгалын гэрээ байгуулж, шимтгэлээ өөрөө төлнө (НД Ерөнхий хууль 6.1.1).
• Тэтгэмж авах эрх: Даатгал тасарвал хөдөлмөрийн чадвар түр алдсаны болон жирэмсний, ажилгүйдлийн тэтгэмж авах эрх үүсэхэд саатал гардаг.

2. Ээлжийн амралтын тооцоолол

Урт хугацааны цалингүй чөлөө нь ээлжийн амралтад хоёр байдлаар нөлөөлдөг:

• Ажилласан хугацаа: Ээлжийн амралт авах эрх нь ажилласан хугацаанаас хамаардаг. Цалингүй чөлөөтэй байсан хугацаа нь "ажилласан хугацаа"-нд тооцогдохгүй (хэрэв хөдөлмөрийн дотоод хэм хэмжээнд өөрөөр заагаагүй бол).
• Амралтын олговор: Ээлжийн амралтын цалинг сүүлийн 12 сарын дундаж цалингаас тооцдог тул орлогогүй сарууд нь амралтын олговрын хэмжээг эрс бууруулдаг.

3. Ажлын байр хадгалагдах баталгаа ба Үл хамаарах тохиолдол

Хөдөлмөрийн тухай /шинэчилсэн найруулга/, 60-д зааснаар ажил олгогчийн зөвшөөрсөн хувийн чөлөөтэй байх хугацаанд ажлын байрыг хэвээр хадгална.

• Үл хамаарах тохиолдол: Аж ахуйн нэгж, байгууллага татан буугдсан, эсхүл орон тоо хасагдсан бол Хөдөлмөрийн тухай /шинэчилсэн найруулга/, 60.3, 60.4, Хөдөлмөрийн тухай /шинэчилсэн найруулга/, 80-д зааснаар тохиролцсоны үндсэн дээр өөр ажлын байранд шилжүүлэх эсхүл тэтгэмж олгож хөдөлмөр эрхлэлтийн харилцааг цуцална.
• Салбарын тусгай зохицуулалт: Шүүх шинжилгээний тухай 64.1-д зааснаар суралцах болон эмчлүүлэх тохиолдолд албанаас түр чөлөөлж, орон тоог нөөцөд хадгалдаг.

Шүүхийн практик

Шүүхийн шийдвэрүүдээс харахад цалингүй чөлөөтэй байх хугацаанд гарсан маргааныг дараах байдлаар шийдвэрлэж байна:

• Зөвшөөрөлгүйгээр ажилдаа ирээгүй бол ажил тасалсанд тооцно: Ажилтан цалингүй чөлөө авах хүсэлтээ гаргасан ч ажил олгогч, эсхүл эрх бүхий албан тушаалтан албан ёсоор чөлөө олгох шийдвэр гаргаагүй байхад дур мэдэн ажилдаа ирээгүй бол ажил тасалсан сахилгын зөрчил болно (Тогтоол #1583, Тогтоол #5868).
• Чөлөөний хүсэлтийг хүлээн авч, татгалзаагүй тохиолдол: Ажилтан чөлөө хүссэн өргөдлөө хүргүүлж, ажил олгогч үүнийг хүлээн авч шийдвэрлэхээр шилжүүлсэн ба татгалзсан хариу өгөөгүй байхад ажилтныг ажил тасалсан гэж ажлаас халсан нь хууль бус гэж дүгнэсэн (Тогтоол #7084).
• Чөлөөний хугацаа дуусахад ажлын байрыг хадгалах үүрэг: Ажил олгогч ажилтанд цалингүй чөлөө олгосон бол чөлөөний хугацаа дуусахад түүнийг урьд эрхэлж байсан ажилд нь үргэлжлүүлэн ажиллуулах үүрэгтэй (Тогтоол #7784).
• Ажлын байр хадгалалт ба Бүтцийн өөрчлөлт: Төрийн албанаас түр чөлөөлөгдөх нь ажлын байрыг шууд утгаараа "дархлан" хадгалах биш, харин эргэж орох давуу эрхтэйгээр нөөцөд бүртгэгдэх ойлголт юм. Тогтоол #981-д зааснаар бүтцийн өөрчлөлтөөр орон тоо хасагдсан тохиолдолд түр чөлөөтэй байсан ажилтан тэтгэмж нэхэмжлэх эрх нь хязгаарлагдмал байж болно.
• Нөхөн төлбөр ба НДШ: Хэрэв ажилтан үндэслэлгүйгээр ажлаас халагдаж, шүүхээр эгүүлэн тогтоогдвол ажилгүй байсан хугацааны НД-ийг ажил олгогч нөхөн төлөх үүрэг хүлээдэг (Тогтоол #7163, Тогтоол #10010). Харин өөрийн хүсэлтээр чөлөө авсан бол энэ үүргийг ажил олгогч хүлээхгүй (Тогтоол #920).
• Ээлжийн амралт олгох хуваарь: Ажилтан жил бүр ээлжийн амралт эдлэх эрхтэй бөгөөд ажил олгогч ээлжийн амралтын хуваарийг батлахдаа ажилтны саналыг харгалзах ёстой (Тогтоол #2015).

Түгээмэл асуултууд (FAQ)

1. Чөлөөний өргөдөл өгсөн л бол шууд чөлөөтэй болчих уу?

Үгүй. Өргөдөл гаргах нь зөвхөн хүсэлт бөгөөд ажил олгогч, эсхүл шийдвэрлэх эрх бүхий албан тушаалтан албан ёсоор зөвшөөрч тушаал, шийдвэр гаргаснаар чөлөө баталгаажна. Зөвшөөрөлгүйгээр ажилдаа ирээгүй тохиолдолд ажил тасалсанд тооцогдох эрсдэлтэй (Тогтоол #1583).

2. Цалингүй чөлөөтэй байх хугацааны Нийгмийн даатгалыг ажил олгогч төлөх үү?

Үгүй. Цалингүй чөлөөний хугацаанд ажилтанд цалин хөлс олгогдохгүй тул ажил олгогч шимтгэл төлөхгүй. Ажилтан нийгмийн даатгалаа тасалдуулахгүй байхын тулд сайн дурын даатгалд хамрагдах шаардлагатай (Нийгмийн даатгалын ерөнхий хууль /шинэчилсэн найруулга/, 18).

3. Урт хугацааны цалингүй чөлөө авсан жил ээлжийн амралт авах уу?

Тийм, гэхдээ амралтын олговор буурна. Хөдөлмөрийн тухай /шинэчилсэн найруулга/, 99-д зааснаар ээлжийн амралт авах эрх хадгалагдах боловч амралтын олговрыг Хөдөлмөрийн тухай /шинэчилсэн найруулга/, 110-д заасны дагуу тухайн ажлын жилийн дундаж цалингаас тооцдог тул орлогогүй байсан сарууд амралтын мөнгийг багасгадаг.

4. Чөлөөний хугацаа дуусахад ажилд авхаас татгалзвал яах вэ?

Шүүхэд эсхүл хөдөлмөрийн маргаан таслах комисст хандах боломжтой. Хөдөлмөрийн тухай /шинэчилсэн найруулга/, 60-д зааснаар чөлөөтэй байх хугацаанд ажлын байр хадгалагдах тул ажил олгогч ажилд нь буцаан авах үүрэгтэй (Тогтоол #7784).

Дүгнэлт / Гол санаа

Урт хугацааны цалингүй чөлөө авахдаа дараах гол зарчмуудыг баримтална уу:

1. Заавал бичгээр баталгаажуулах: Чөлөөний хүсэлтийг эрх бүхий албан тушаалтанд бичгээр гаргаж, чөлөө олгосон тушаалыг гарсны дараа л ажил үүргээ түр зогсоох.
2. Нийгмийн даатгалаа өөрөө хариуцах: Тэтгэвэр болон тэтгэмж авах эрхээ алдахгүй тулд сайн дураар нийгмийн даатгалын шимтгэлээ төлөх.
3. Ээлжийн амралт болон ажлын байрны нөхцөлийг тохирох: Байгууллагын хөдөлмөрийн дотоод журмыг сайтар шалгаж, ажлын байр хадгалагдах нөхцөл, ээлжийн амралтын тооцооллоо урьдчилан ойлгох.

Хэрэв танд хөдөлмөрийн эрхийн маргаан үүссэн бол Иргэний Хууль 368.1-д зааснаар ажил олгогчоос ажиллаж байсан хугацааны тодорхойлолтоо шаардан авч, эрхээ хамгаалах боломжтой.