Төрийн албан тушаалтан дотоод мэдээлэл ашиглаж хувьцаа арилжаалахын эрх зүйн үр дагавар

Төрийн албан тушаалтан нийтэд зарлагдаагүй дотоод мэдээллийг ашиглан хувьцаа арилжаалах, бусдад задруулах эсвэл арилжаанд оролцохыг ятгах нь шууд хууль бус бөгөөд төрийн албанаас халагдах захиргааны шийтгэлээс гадна хохирлыг нөхөн төлөх иргэний хариуцлага, 2-10 мянган нэгжээр торгуулах, 6 сараас 2 жил хүртэл хорих ял бүхий эрүүгийн хариуцлага хүлээлгэдэг ноцтой гэмт хэрэг юм.

Оршил

Хөрөнгийн зах зээлийн шударга байдал, хөрөнгө оруулагчдын итгэлийг хамгаалахад "дотоод мэдээлэл" (insider information)-ийг хууль бусаар ашиглахгүй байх нь нэн чухал байдаг. Ялангуяа төрийн албан тушаалтнууд албан үүргийн дагуу төрийн бодлого, тендер, тусгай зөвшөөрөл эсвэл компаниудын үйл ажиллагаанд нөлөөлөхүйц шийдвэрийг нийтэд зарлахаас өмнө мэдэх боломжтой байдаг.

Төрийн албан тушаалтан ийм мэдээллийг ашиглан хувьцаа арилжаалах, эсвэл бусдад зөвлөгөө өгөх нь зөвхөн ёс зүйн асуудал биш, эрүүгийн, захиргааны болон иргэний хариуцлага хүлээх ноцтой зөрчил юм.

Хууль зүйн үндэслэл ба зохицуулалт

Монгол Улсын хууль тогтоомжоор дотоод мэдээлэл ашиглахыг дараах байдлаар нарийвчлан зохицуулж, хориглодог:

1. Дотоод мэдээллийн тодорхойлолт

ҮЦЗЗтХ-ийн §76.1-д зааснаар тодорхой үнэт цаасны үнэ ханшид нөлөөлөхүйц, хараахан нийтэд зарлагдаагүй байгаа мэдээллийг дотоод мэдээлэл гэнэ. Мэдээллийг нийтэд мэдээлэхдээ Үнэт цаасны зах зээлийн тухай /шинэчилсэн найруулга/, 79-д заасны дагуу Санхүүгийн зохицуулах хороо (СЗХ) болон арилжаа эрхлэх байгууллагын цахим хуудсаар дамжуулан албан ёсоор нийтлэх ёстой.

2. Дотоод мэдээлэл эзэмшигч

Төрийн албан тушаалтнууд нь ҮЦЗЗтХ-ийн §77.1.2 болон Үнэт цаасны зах зээлийн тухай /шинэчилсэн найруулга/, 77-д заасан "албан үүргээ хэрэгжүүлэх, гэрээ, хэлцлийн бэлтгэл болон түүнийг байгуулах, гүйцэтгэх үе шатанд дотоод мэдээллийг олж авсан этгээд" гэх ангилалд шууд хамаарна. Уг мэдээллийг шууд болон шууд бусаар олж авсан эсэхээс үл хамааран дотоод мэдээлэл эзэмшигч гэж тооцно.

3. Хуулиар хориглосон үйлдлүүд

ҮЦЗЗтХ-ийн §78.1 болон Үнэт цаасны зах зээлийн тухай /шинэчилсэн найруулга/, 78-д зааснаар дотоод мэдээлэл эзэмшигчид дараах үйлдлийг хатуу хориглодог:

• Уг мэдээллийн улмаас ханш, арилжааны хэмжээ нь хэлбэлзэх үнэт цаас болон түүнд суурилсан санхүүгийн хэрэгслийн арилжаанд оролцох;
• Дотоод мэдээлэл гэдгийг мэдсэн эсэхээс үл хамааран арилжаанд оролцохыг бусдад санал болгох, ятгах;
• Албан тушаал, ажил үүргийн хувьд мэдээллийг нээлттэй болгох үүрэг хүлээснээс бусад тохиолдолд бусдад задруулах.

Мөн Нийтийн албанд нийтийн болон хувийн ашиг сонирхлыг зохицуулах, ашиг сонирхлын зөрчлөөс урьдчилан сэргийлэх тухай, 11-д зааснаар албан тушаалтан албан үүргээ гүйцэтгэхдээ өөрийн болон хамаарал бүхий этгээдийн хувийн ашиг сонирхлыг хөндсөн шийдвэр гаргах, бэлтгэхийг хориглодог. Албан тушаалаас чөлөөлөгдсөнөөс хойш 2 жилийн хугацаанд ч ашиг сонирхлын зөрчил үүсэх үйл ажиллагаа явуулахыг Нийтийн албанд нийтийн болон хувийн ашиг сонирхлыг зохицуулах, ашиг сонирхлын зөрчлөөс урьдчилан сэргийлэх тухай, 21-ээр хязгаарладаг.

4. Хүлээлгэх хариуцлагын төрлүүд

• Эрүүгийн хариуцлага: Эрүүгийн хууль /шинэчилсэн найруулга/, 18.8-д зааснаар үнэт цаасны үнэ ханшид нөлөөлөх нийтийн хүртээл болоогүй дотоод мэдээллийг ашиглаж үнэт цаас арилжаалсан эсхүл бусдад дамжуулсан бол 2,700-аас 10,000 нэгжтэй тэнцэх хэмжээний төгрөгөөр торгох, 6 сараас 2 жил хүртэл зорчих эрхийг хязгаарлах, эсхүл 6 сараас 2 жил хүртэл хугацаагаар хорих ял шийтгэнэ. Албан тушаалын байдлаа урвуулан ашигласан бол ЭХ-ийн §263.1 заалт мөн давхар хамаарна.
• Иргэний хариуцлага: Хууль бус арилжааны улмаас бусдад болон зах зээлд учруулсан хохирлыг нөхөн төлнө ҮЦЗЗтХ-ийн §81.1.
• Захиргааны ба сахилгын хариуцлага: Гэмт хэргийн шинжгүй бол Төрийн албаны тухай хууль болон Ашиг сонирхлын зөрчлийн хуулийн дагуу албан тушаалаас бууруулах эсхүл халах шийтгэл ногдуулна. Компанийн эрх бүхий албан тушаалтан хууль зөрчсөн тохиолдолд Зөрчлийн тухай /шинэчилсэн найруулга/, 10.11-д зааснаар торгох торгууль ногдуулна.

Процессын зураглал

Төрийн албан тушаалтан дотоод мэдээлэл ашигласан эсэхийг илрүүлэх, хянан шалгах болон хариуцлага тооцох процесс дараах байдлаар явагдана:

Практик алхмууд: Эрсдэлээс хэрхэн сэргийлэх вэ?

Төрийн албан тушаалтан хууль зүйн болон сахилгын ноцтой эрсдэлээс урьдчилан сэргийлэхийн тулд дараах практик алхмуудыг хэрэгжүүлэх шаардлагатай:

1. Ашиг сонирхлын болон ХОМ-ийг үнэн зөв мэдүүлэх: Хувийн ашиг сонирхлын болон хөрөнгө орлогын мэдүүлэгтээ өөрийн болон гэр бүлийн гишүүдийн эзэмшиж буй компани, хувьцааны тоо хэмжээг хугацаанд нь үнэн зөв мэдүүлэх.
2. Мэдээллийн чанд нууцлалыг хадгалах: Албан үүргийн дагуу олж авсан, нийтэд мэдээлэгдээгүй төслийн шийдвэр, тендер, тусгай зөвшөөрлийн мэдээллийг гэр бүл, нэгдмэл сонирхолтой этгээдэд ч задруулахгүй байх.
3. Сонирхлын зөрчилтэй арилжаанаас татгалзах: Өөрийн салбарын эсвэл шийдвэр гаргахад шууд болон шууд бусаар оролцож буй хувьцаат компанийн үнэт цаасыг арилжаалахгүй байх, шаардлагатай бол арилжааны эрхийг сайн дураар түдгэлзүүлэх.
4. Урьдчилан зөвлөгөө авах: Ашиг сонирхлын зөрчил үүсэж болзошгүй нөхцөл бүрэлдвэл Авлигатай Тэмцэх Газар (АТГ) болон байгууллагынхаа Ёс зүйн хороонд бичгээр мэдэгдэж, зөвлөмж авах.

Шүүхийн практик ба сургамж

Монгол Улсын шүүхийн практикт компанийн болон үнэт цаасны зах зээлийн эрх зүйн маргаан, албан тушаалын зөрчилтэй холбоотой дараах чухал шийдвэрүүд гарч байжээ:

1. Төрийн албаны ашиг сонирхлын зөрчил ба ХОМ

Шүүхийн практикт төрийн албан хаагч ХОМ-ээ буруу мэдүүлэх, ашиг сонирхлын зөрчил гаргахыг хатуу шаарддаг. Тогтоол #956-д дурдсанаар төрийн албан хаагч хувийн ашиг сонирхлын мэдүүлгээ буруу мэдүүлэх нь албанаас халах үндэслэл болдог. Хэдийгээр тухайн компани үйл ажиллагаа явуулаагүй байсан ч мэдүүлэх үүргээ биелүүлээгүй нь зөрчилд тооцогддог. Мөн Тогтоол #884-т бусдад давуу байдал бий болгосон үйлдлийг сахилгын ноцтой зөрчил гэж үзэж, албан тушаалаас халах шийдвэрийг хэвээр үлдээсэн.

2. Хувьцааны хяналтын багц ба нэгдмэл сонирхогчийн зохицуулалт

Тогтоол #5852 болон Тогтоол #10088-д шүүхээс нэгдмэл сонирхол бүхий хуулийн этгээдүүд хувьцаат компанийн хяналтын багцыг худалдан авахдаа нийтэд мэдээлэх замаар санал гаргах хуулийн үүргийг зөрчсөн бол уг худалдан авсан хувьцааг саналын эрхгүй гэж тогтоосон. Энэнээс үзэхэд арилжааны процессын журмыг зөрчиж авсан хувьцаа нь эрх зүйн чадамжгүй болох эрсдэлтэй.

3. ТУЗ-ийн гишүүдийн сонирхлын зөрчилтэй хэлцэл ба хохирол

Тогтоол #10294-д зааснаар ТУЗ-ийн гишүүд сонирхлын зөрчилтэй түрээсийн гэрээ байгуулахдаа зах зээлийн үнийг бодитой тогтоолгүй, компанийг алдагдалд оруулсан тул ТУЗ-ийн гишүүдээс 4.4 тэрбум төгрөгийн хохирлыг хуваан гаргуулахаар шийдвэрлэсэн. Энэ нь албан тушаалтан сонирхлын зөрчилтэй шийдвэр гаргаснаар хүлээх иргэний хариуцлагын тод жишээ юм.

4. Арилжааг түдгэлзүүлэх эрх бүхий байгууллага

Тогтоол #2438-д хувьцааны арилжааг түр зогсоох, түдгэлзүүлэх эрх нь Хөрөнгийн биржид бус, ЗӨВХӨН Санхүүгийн зохицуулах хороонд олгогдсон болохыг шүүхээс эцэслэн тогтоожээ.

Түгээмэл асуултууд (FAQ)

1. Төрийн албан тушаалтан хувьцаат компанийн хувьцааг эзэмших нь өөрөө хууль бус уу?

Үгүй. Төрийн албан тушаалтан хувьцаа эзэмших нь хориотой биш. Гэвч тухайн хувьцаагаа Хувийн ашиг сонирхлын болон хөрөнгө орлогын мэдүүлэг (ХОМ)-тээ заавал мэдүүлэх ёстой. Мөн албан үүрэгтэйгээ холбоотой дотоод мэдээлэл ашиглаж арилжаанд оролцохыг хориглоно.

2. Мэдээллийг хэзээ "нийтэд нээлттэй" болсон гэж үзэх вэ?

Үнэт цаас гаргагч болон СЗХ, үнэт цаасны арилжаа эрхлэх байгууллага (Хөрөнгийн бирж)-ийн албан ёсны цахим хуудсаар мэдээлэл нийтлэгдсэнээр тухайн мэдээлэл нийтийн хүртээл болсонд тооцогдоно (ҮЦЗЗтХ-ийн §79).

3. Албан хаагч өөрөө арилжаа хийгээгүй, найздаа хэлж арилжаалуулсан бол хариуцлага хүлээх үү?

Хүлээнэ. Эрүүгийн хууль /шинэчилсэн найруулга/, 18.8-д зааснаар дотоод мэдээллийг бусдад дамжуулсан, арилжаанд оролцохыг санал болгож ятгасан үйлдэл нь өөрөө бие даасан гэмт хэрэгт тооцогдоно.

4. Дотоод мэдээлэл ашигласан арилжаанд хэн хяналт тавьдаг вэ?

Санхүүгийн зохицуулах хороо (СЗХ) арилжааны хөдөлгөөнд өдөр тутмын мониторинг хийдэг бөгөөд сэжигтэй арилжаа илэрвэл АТГ болон Цагдаагийн байгууллагад шилжүүлэн мөрдөн шалгах ажиллагаа явуулдаг.

Дүгнэлт / Гол санаа

Төрийн албан тушаалтан албаны давуу байдлаа ашиглаж дотоод мэдээлэлд үндэслэн хувьцаа арилжаалах нь хөрөнгийн зах зээлийн эрүүл өрсөлдөөнийг сүйтгэж, нийтийн ашиг сонирхолд аюул учруулдаг үйлдэл юм. Хууль тогтоомжийн дагуу дараах үр дагавар заавал дагалдана:

• Захиргаа & Сахилга: Төрийн албанд эргэн орох эрхгүйгээр халагдаж, нэр хүндээ алдна.
• Санхүү & Иргэний: Хууль бусаар олсон ашгийг хураалгаж, бусдад учруулсан хохирлыг хувийн хөрөнгөөр нөхөн төлнө.
• Эрүүгийн: Торгуулах, зорчих эрхээ хязгаарлуулах эсвэл 2 жил хүртэл хугацаагаар хорих ял шийтгүүлнэ.

Иймд төрийн албан хаагчид ашиг сонирхлын зөрчлөөс урьдчилан сэргийлж, мэдээллийн нууцлалыг чанд сахин, хууль ёсны дагуу ажиллах нь хууль зүйн болон ёс зүйн анхдагч үүрэг юм.