Засаг даргын нотариатын үйлдэл ба сахилгын хариуцлага: Хууль зүйн дүн шинжилгээ

Нотариатч ажиллаагүй орон нутагт сумын Засаг даргын Тамгын газрын дарга эсхүл томилогдсон албан тушаалтнаас нотариатын үүрэг хавсран гүйцэтгэхдээ гаргасан ёс зүй, хууль зүйн зөрчилд Нотариатын танхимын дэргэдэх Сахилгын зөвлөлөөс ногдуулсан сахилгын шийтгэл (сануулах арга хэмжээ) нь Захиргааны ерөнхий хуульд заасан Захиргааны акт мөн бөгөөд уг шийдвэрийг эс зөвшөөрөн гаргасан нэхэмжлэлийг Захиргааны хэргийн шүүх хүлээн авч шийдвэрлэх хууль зүйн бүрэн үндэслэлтэй.

Оршил

Орон нутагт, ялангуяа алслагдсан сумдад нотариатч ажилладаггүй тул сумын Засаг даргын Тамгын газрын дарга эсвэл Засаг дарга нотариатын чиг үүргийг хавсран гүйцэтгэх тохиолдол түгээмэл байдаг. Гэвч энэхүү "төрийн үйлчилгээ"-г үзүүлэхдээ хувийн харилцаа, ашиг сонирхлын зөрчил гаргах нь иргэдийн өмчлөх эрхэд ноцтой хохирол учруулж, улмаар захиргааны болон иргэний эрх зүйн томоохон маргааны үндэс болдог. Энэхүү нийтлэлээр Засаг дарга Т-ийн үйлдсэн процесс болон түүний эрх зүйн үр дагаврыг дүн шинжилгээ хийж тайлбарлана.

Хууль зүйн үндэслэл

Энэхүү маргааныг шийдвэрлэхэд дараах хуулийн заалтууд гол үндэслэл болно:

1. Нотариатын Тухай 16.2: Нотариатч ажиллаагүй сум, тосгонд сумын Засаг даргын Тамгын газрын дарга эсвэл эрх авсан албан тушаалтан нотариатчийн үүргийг хавсран гүйцэтгэхийг зөвшөөрдөг. Нотариатын тухай /шинэчилсэн найруулга/, 16-д зааснаар ийнхүү хавсран гүйцэтгэж буй албан тушаалтанд нотариатчийн эрх, үүрэг нэгэн адил хамаарна.
2. Нотариатын Тухай 16.4: Хавсран гүйцэтгэгч нь нотариатчийн адил эрх эдэлж, үүрэг хүлээнэ.
3. Захиргааны Ерөнхий Хууль 5.1.3: Захиргааны чиг үүргийг хуулиар шилжүүлэн авсан этгээдийг захиргааны байгууллагад тооцно.
4. Нотариатын Тухай 54.1: Хууль болон ёс зүйн дүрэм зөрчсөн тохиолдолд сануулах, эрхийг түдгэлзүүлэх, хүчингүй болгох шийтгэл ногдуулна. Нотариатын тухай /шинэчилсэн найруулга/, 53-д зааснаар нотариатч нь Хууль зүйн сайдын баталсан ёс зүйн дүрмийг мөрдөх үүрэгтэй.
5. Нотариатын тухай /шинэчилсэн найруулга/, 24: Нотариатч буруутай үйлдлийн улмаас бусдад хохирол учруулсан тохиолдолд хариуцлагын даатгалаар болон өөрийн эд хөрөнгөөр хохирлыг нөхөн төлөх зарчим үйлчилнэ.

Процессын сүлжээ ба иж бүрэн дүн шинжилгээ

Засаг дарга Т-ийн үйлдлийг хууль зүйн талаас дараах дөрвөн асуултын хүрээнд авч үзье.

1. Гэрээг баталсан үйлдэл нь захиргааны акт мөн үү?

Үгүй. Нотариатчийн (эсвэл үүрэг гүйцэтгэгчийн) хийж буй хэлцэл гэрчлэх үйлдэл нь Захиргааны Ерөнхий Хууль 37.1-д заасан захиргааны актын шинжийг бүрэн агуулдаггүй. Энэ нь нийтийн эрх зүйн хүрээнд гадагш чиглэсэн, шууд захирамжилсан шийдвэр биш, харин иргэд хоорондын иргэний эрх зүйн хэлцлийг "гэрчлэх" буюу баримтжуулж буй үйлчилгээ юм. Хэрэв гэрээг гэрчлэхээс татгалзсан бол тэрхүү "татгалзал" нь захиргааны акт болж болно. Харин гэрчилсэн үйлдэл нь өөрөө иргэний эрх зүйн маргааны объект болдог.

2. Сахилгын зөвлөл нь захиргааны байгууллага мөн үү?

Тийм. Нотариатын Тухай 51.1, Нотариатын тухай /шинэчилсэн найруулга/, 51 болон Захиргааны Ерөнхий Хууль 5.1.3-д зааснаар Нотариатын танхимын дэргэдэх Сахилгын зөвлөл нь хуулиар олгогдсон захиргааны чиг үүргийг (хяналт тавих, шийтгэл ногдуулах) хэрэгжүүлж байгаа тул нийтийн эрх зүйн этгээд буюу захиргааны байгууллага мөн. Нотариатын тухай /шинэчилсэн найруулга/, 52-д заасны дагуу баримт бичгийг шалгаж, хариуцлага тооцох бүрэн эрх тэдэнд олгогдсон.

3. Сануулах арга хэмжээ нь захиргааны акт мөн үү?

Тийм. Нотариатын Тухай 54.1.1-д заасан сануулах шийтгэл нь:

• Тодорхой этгээдэд (Засаг дарга Т-д) чиглэсэн;
• Түүний эрх зүйн байдалд нөлөөлөхүйц (сахилгын хариуцлага хүлээсэн тэмдэглэл);
• Захиргааны байгууллагаас гаргасан нэг удаагийн шийдвэр тул захиргааны акт мөн.

4. Шүүх нэхэмжлэлийг хүлээн авах уу?

Тийм. Засаг дарга Т нь урьдчилан шийдвэрлэх ажиллагааны журмыг баримталсан байна.

• Нотариатын Тухай 54.4-д зааснаар Сахилгын зөвлөлийн шийдвэрийг эс зөвшөөрвөл Хууль зүйн сайдад гомдол гаргах ёстой.
• Сайд 30 хоногийн дотор хариу өгөөгүй нь Захиргааны Ерөнхий Хууль 94.1-д зааснаар шүүхэд хандах эрхийг нээж өгнө.
• Захиргааны ерөнхий хууль, 25-д заасны дагуу шаардлагатай нотлох баримтыг цуглуулах, оролцогчийг сонсох ажиллагаа хийгдсэн байх ёстой. Хэрэв Захиргааны ерөнхий хууль, 28-д заасан сонсох ажиллагааг хийгээгүй бол захиргааны акт үйлдэх процессын зөрчилд тооцогдоно.

Шүүхийн практик ба сургамж

Шүүх энэ хэргийг шийдвэрлэхдээ дараах нөхцөл байдал болон шүүхийн тогтсон практикийг анхаарна:

1. Ашиг сонирхлын зөрчил ба ёс зүйн хариуцлага: Засаг дарга Т нь өөрийн найз А-ийн хүсэлтээр итгэмжлэлгүй этгээдэд гэрээг гарын үсэг зуруулж баталсан нь Нотариатын Тухай 3.1.1 (хууль дээдлэх) болон 3.1.4 (шударга ёсыг сахих) зарчмыг ноцтой зөрчсөн.

   • Тогтоол #1533 зааснаар нотариатын үйл ажиллагааны журмыг удаа дараа эсхүл ноцтой зөрчсөн тохиолдолд Сахилгын зөвлөлөөс шийтгэл ногдуулах, улмаар эрхийг нь хүчингүй болгох санал гаргах нь хууль ёсны байдаг. Мөн шүүхээс гэм буруутайг нотлохоос өмнө сахилгын болон ёс зүйн хариуцлага тооцох нь Үндсэн хууль зөрчихгүй гэж дүгнэжээ.

2. Захиргааны актын хууль ёсны байдал ба эрх мэдлийн хязгаар:

   • Тогтоол #1132 болон Захиргааны ерөнхий хууль, 47-д зааснаар эрх олгогдоогүй этгээд сахилгын шийтгэл ногдуулсан эсвэл өөрийн чиг үүрэгт үл хамаарах асуудлаар шийдвэр гаргасан бол тухайн акт нь илт хууль бус болдог.
   • Тогтоол #2466-д дүгнэснээр багийн болон сумын Засаг дарга нарын харилцаанд томилсон эрх бүхий сумын Засаг дарга нь доод шатны Засаг даргадаа сахилгын шийтгэл (сануулах, халах) шууд ногдуулах эрхгүй, харин огцруулах саналаа Хурлын байгууллагад (Монгол улсын засаг захиргаа, нутаг дэвсгэрийн нэгж, түүний удирдлагын тухай /шинэчилсэн найруулга/, 48) оруулж шийдвэрлүүлдэг.
   • Тогтоол #1296-д зааснаар захиргааны байгууллага нь албан тушаалтны гаргасан зөрчлийг нарийн шалган тогтоож, үндэслэл бүхий шийдвэр гаргах үүрэгтэй. Зөрчил тодорхойгүй бол захиргааны актыг шүүхээс хүчингүй болгодог.

3. Албан үүрэг биелүүлээгүйн хариуцлага ба санхүүгийн зөрчил:

   • Тогтоол #2223-д сумын Засаг даргын Тамгын газрын ажилтан нотариатын хураамжийн орлогыг төсөвт төлөөгүй зөрчил гаргахад сахилгын шийтгэл ногдуулж ажлаас халсан нь хууль ёсны гэж үзсэн.
   • Тогтоол #1244 болон Тогтоол #1600-д төрийн албан хаагч, албан тушаалтан нь өөрийн чиг үүрэгт хамаарах хяналт, зохион байгуулалтын үүргээ биелүүлээгүй бол сахилгын хариуцлага хүлээх нь үндэслэлтэй гэж дүгнэсэн.

4. Давхар хариуцлага ба хэлбэрийн алдаа:

   • Тогтоол #1854-д Зөрчлийн тухай хуулиар хариуцлага хүлээсэн нь төрийн албан хаагчийн ёс зүйн хариуцлагаас чөлөөлөгдөх үндэслэл болохгүйг тодорхойлсон.
   • Тогтоол #1242-д өмнөх сахилгын шийтгэлийг хэрэгжүүлээгүй байхад дахин арга хэмжээ авсан нь нэг зөрчилд давхар шийтгэл ногдуулсан гэж үзэхгүй, мөн актын гарчгийн хэлбэрийн алдаа нь агуулгыг илт хууль бус болгохгүй гэжээ.
   • Тогтоол #1689-д шүүх сахилгын шийтгэл зөрчлийн шинж байдалд тохирсон эсэхийг заавал нотлох баримтаар үнэлэх үүрэгтэйг сануулсан.

Ижил төстэй хэргийн жишээ: Тогтоол #2535 - Сахилгын шийтгэл ногдуулахдаа процессын алдаа гаргаагүй, зөрчил нь тогтоогдсон бол шүүх захиргааны актыг хэвээр үлдээдэг.

Түгээмэл асуултууд (FAQ)

Q1: Сумын Засаг дарга нотариатын үйлдэл хийхдээ алдаа гаргавал иргэн хохирол олгохыг шаардаж чадах уу?

Тийм. Нотариатын тухай /шинэчилсэн найруулга/, 24-д заасны дагуу нотариатын үйлдэл буруу хийсний улмаас хохирол амссан бол хариуцлагын даатгал болон тухайн буруутай этгээдээс иргэний журмаар хохирол нөхөн төлүүлж авах боломжтой.

Q2: Засаг даргад Сахилгын зөвлөлөөс сануулах шийтгэл өгсөн нь түүнийг Засаг даргын албан тушаалаас огцруулах үндэслэл болох уу?

Нотариатын сахилгын шийтгэл нь нотариатчийн хувьд хүлээж буй хариуцлага юм. Гэвч Засаг дарга нь нотариатын үүргийг хавсран гүйцэтгэхдээ хууль бус үйлдэл гаргасан нь Монгол улсын засаг захиргаа, нутаг дэвсгэрийн нэгж, түүний удирдлагын тухай /шинэчилсэн найруулга/, 31-д зааснаар иргэдээс гомдол гаргах, дээд шатны Засаг дарга болон Хурлын байгууллагаас түүнийг огцруулах асуудлыг хэлэлцэх улс төрийн ба захиргааны хариуцлагын үндэслэл болж болно.

Q3: Нотариатчийн сахилгын шийтгэлийг шүүхэд гомдол гаргахгүйгээр шууд хэрэгжүүлж болох уу?

Үгүй. Нотариатын Тухай 54.4-д заасны дагуу урьдчилан шийдвэрлэх ажиллагаа буюу Хууль зүйн сайдад гомдол гаргах журмыг заавал баримтална.

Q4: Итгэмжлэлгүйгээр гэрээ баталсан хэлцэл шууд хүчин төгөлдөр бус болох уу?

Иргэний хуульд зааснаар төлөөлөх эрхгүй этгээдийн хийсэн хэлцлийг төлөөлүүлэгч тал зөвшөөрөн дэмжээнээс бусад тохиолдолд хүчин төгөлдөр бус хэлцэлд тооцогдоно. Шүүх иргэний хэргийн журмаар тухайн гэрээг хүчин төгөлдөр бус болохыг тогтооно.

Дүгнэлт / Гол санаа

1. Нотариатын үйлдэл ба захиргааны акт: Засаг дарга болон ИТХ-ын хурлын шийдвэр, сахилгын шийтгэл гаргах үйл ажиллагаа нь захиргааны акт мөн боловч (Захиргааны ерөнхий хууль, 47), нотариатын хувьд хэлцэл гэрчлэх үйлдэл нь өөрөө захиргааны акт биш, иргэний эрх зүйн харилцааг баталгаажуулж буй ажиллагаа юм.
2. Сахилгын хариуцлагын хууль ёсны байдал: Сахилгын зөвлөлийн шийдвэр нь хуулиар шилжүүлсэн чиг үүргийн дагуу гарсан захиргааны акт тул Захиргааны хэргийн шүүхэд харьяалагдана.
3. Шүүхийн шийдвэрийн төлөв: Засаг дарга Т-ийн гаргасан ашиг сонирхлын зөрчил, итгэмжлэлгүйгээр нотариатын үйлдэл хийсэн нь нотлогдсон тул шүүх Сахилгын зөвлөлийн шийдвэрийг хэвээр үлдээж, нэхэмжлэлийг хэрэгсэхгүй болгох үндэслэлтэй.

Зөвлөмж: Нотариатын үүрэг гүйцэтгэж буй албан тушаалтнууд хуульд заасан баримт бичгийн бүрдлийг (итгэмжлэл, иргэний үнэмлэх) чанд шалгаж, хувийн харилцаанаас ангид байх нь ирээдүйд үүсэх сахилгын болон эрүүгийн хариуцлагаас сэргийлэх цорын ганц зам юм.