Санхүүгийн түрээсийн гэрээний зүйлийн доголдол ба түрээслэгчийн шаардах эрх

Оршил

Санхүүгийн түрээсээр авсан эд хөрөнгө доголдолтой байвал түрээслэгч Санхүүгийн түрээс /лизинг/-ийн тухай, 10-д заасны дагуу төлбөр төлөхийг түр зогсоох, доголдлыг үнэ төлбөргүй арилгуулах, иж бүрдлийг хангуулах, түрээсийн төлбөрийг бууруулах эсхүл гэрээнээс татгалзаж эд хөрөнгийг буцаах бүрэн эрхтэй.

Санхүүгийн түрээс буюу лизинг нь иргэд, аж ахуйн нэгжүүд өөрийн хэрэгцээт техник хэрэгсэл, автомашин, тоног төхөөрөмжийг шууд худалдан авах бэлэн мөнгөний боломжгүй үедээ ашигладаг хамгийн түгээмэл санхүүгийн хэрэгсэл юм. Гэвч түрээсээр авсан эд хөрөнгө нь чанарын шаардлага хангахгүй, эвдрэл гэмтэлтэй буюу "доголдолтой" байх тохиолдол практикт цөөнгүй гардаг.

Энэхүү нийтлэлээр санхүүгийн түрээсийн зүйл доголдолтой байвал түрээслэгч (хэрэглэгч) хуулиар ямар эрх эдлэх, түрээслүүлэгч болон нийлүүлэгчээс юу шаардах боломжтой талаарх хууль зүйн гүнзгийрүүлсэн зөвлөмж, шүүхийн практик ба алхамчилсан удирдамжийг хүргэж байна.

Хууль зүйн үндэслэл ба шаардах эрхийн бүтэц

Санхүүгийн түрээсийн харилцааг Монгол Улсад Иргэний хууль, 312 болон Санхүүгийн түрээс /лизинг/-ийн тухай, 5-аар тусгайлан зохицуулдаг. Хуулиар "биет байдлын доголдол" (Иргэний хууль, 251) болон "эрхийн доголдол" (Иргэний хууль, 252)-гүй эд хөрөнгө шилжүүлэх зарчим үйлчилнэ.

1. Түрээслүүлэгчийн хүлээх хариуцлага ба онцлог

Иргэний хууль, 314-д зааснаар түрээслүүлэгч нь шаардлага хангаагүй (доголдолтой) эд юмсыг шилжүүлсэн бол эд хөрөнгө хөлслөх гэрээний нэг адил хариуцлага хүлээнэ.

хэдий тийм боловч хариуцлага хүүсэх этгээдийг тодорхойлоход Санхүүгийн түрээс /лизинг/-ийн тухай, 13 дараах заагийг тогтоодог:

• Түрээслүүлэгч хариуцах тохиолдол: Нийлүүлэгч буюу гуравдагч этгээдийг түрээслүүлэгч өөрөө сонгосон, эсхүл түрээслүүлэгч уг эд хөрөнгийг өөрөө үйлдвэрлэсэн тохиолдолд эд хөрөнгийн доголдлыг түрээслүүлэгч шууд хариуцна (Санхүүгийн түрээс /лизинг/-ийн тухай, 13).
• Эрсдэл түрээслэгчид шилжих тохиолдол: Гуравдагч этгээдийг (нийлүүлэгчийг) түрээслэгч өөрөө сонгон шалгаруулж авагдуулсан бол нийлүүлэгчийн үүрэг биелүүлээгүйгээс үүсэх хохирлыг түрээслүүлэгч хариуцахгүй (Санхүүгийн түрээс /лизинг/-ийн тухай, 13). Энэ тохиолдолд түрээслэгч нь Иргэний хууль, 314-д зааснаар худалдагч (нийлүүлэгч)-ээс хохирлоо шууд шаардана.

2. Түрээслэгчийн шаардах эрхийн сонголтууд

Санхүүгийн түрээс /лизинг/-ийн тухай, 11 болон Иргэний хууль, 254-д зааснаар түрээслэгч нь доголдол илэрсэн үед дараах шаардлагыг дарааллан буюу сонгон гаргаж болно:

1. Үнэ төлбөргүй засуулах: Доголдлыг арилгахад шаардагдах бүх зардлыг (Иргэний хууль, 253) хариуцуулах.
2. Иж бүрдлийг хангуулах: Иж бүрдэл дутуу бол иж бүрэн болгох.
3. Түрээсийн төлбөрийг бууруулах: Доголдлын хэмжээнд тохируулан түрээсийн төлбөрийг зохих хувиар бууруулах (Санхүүгийн түрээс /лизинг/-ийн тухай, 11).
4. Түрээсийн зүйлийг буцааж, гэрээнээс татгалзах: Эд хөрөнгийн доголдол нь тухайн зүйлийг зориулалтын дагуу ашиглах боломжгүй болгосон ноцтой шинжтэй бол Иргэний хууль, 256-д заасны дагуу гэрээг цуцалж, эд хөрөнгийг буцаах.

3. Төлбөр төлөхөөс татгалзах эрх

Хамгийн чухал хамгаалалтын зохицуулалт нь Санхүүгийн түрээс /лизинг/-ийн тухай, 11 заасан эрх юм. Түрээслүүлэгч гэрээгээр хүлээсэн үүргээ (чанартай, доголдолгүй эд хөрөнгө шилжүүлэх) биелүүлээгүй эсхүл нийлүүлэгч доголдлыг арилгах үүргээ биелүүлээгүй байх хугацаанд түрээслэгч түрээсийн төлбөр төлөхийг түр зогсоох эрхтэй.

Практик алхамууд ба хугацаа

Түрээсээр авсан эд хөрөнгө доголдолтой байвал эрхээ алдахаас сэргийлж дараах хууль зүйн алхмуудыг тодорхой хугацаанд хэрэгжүүлнэ:

Step 1: Шарган авах ба баримтжуулах (Нэн даруй)

Эд хөрөнгийг хүлээн авах үедээ сайтар шалгана. Аж ахуйн нэгж бол Иргэний хууль, 255-д зааснаар нэн даруй шалган авах үүрэгтэй. Илэрсэн доголдлыг:

• Эд хөрөнгө хүлээлцэх актад тэмдэглүүлэх;
• Фото зураг, видео бичлэгээр баримтжуулах;
• Мэргэжлийн шинжээчийн дүгнэлт гаргуулах.

Step 2: Албан тоот/Мэдэгдэл хүргүүлэх (Хуулийн хугацаанд)

Хугацаа: Баталгаат хугацаа тогтоосон бол уг хугацаанд, баталгаат хугацаагүй бол шилжүүлэн авснаас хойш 6 сарын дотор (Иргэний хууль, 254) доголдлын талаар гомдлын шаардлага гаргана. Санхүүгийн түрээс /лизинг/-ийн тухай, 11-д заасны дагуу түрээслүүлэгч болон нийлүүлэгчид бичгээр мэдэгдэл хүргүүлнэ.

Step 3: Төлбөр төлөлтийг түр зогсоох тухай мэдэгдэх

Эд хөрөнгө доголдлын улмаас ашиглагдах боломжгүй болсон бол Санхүүгийн түрээс /лизинг/-ийн тухай, 11-ийг үндэслэн: "Доголдлыг арилгах хүртэлх хугацаанд түрээсийн төлбөр төлөхийг түр зогсоолоо" гэх албан бичгийг түрээслүүлэгчид өгнө. Энэ нь таныг хугацаа хэтрүүлсний алданги, торгуулиас сугална.

Step 4: Маргаан шийдвэрлүүлэх

Тохиролцоонд хүрэхгүй бол:

1. Санхүүгийн зохицуулах хороонд (СЗХ) гомдол гаргах СЗХЭЗБтХ-ийн §33.1;
2. Шүүхэд нэхэмжлэл гаргах эсхүл гэрээнд заасан бол Арбитрт хандах.

Шүүхийн практикийн жишээнүүд

Монгол Улсын дээд шүүхийн шийдвэрүүдээс харахад санхүүгийн түрээсийн маргааныг шийдвэрлэхэд дараах гол нөхцөл байдлуудыг харгалзан үздэг:

1. Эд хөрөнгийн биет байдлын доголдол ба Арбитрын шийдвэр

Тогтоол #7727 шийдвэрт: Санхүүгийн түрээсийн гэрээгээр шилжүүлсэн трактор болон хор шүршигч нь үйлдвэрийн алдаа, биет байдлын доголдолтой байсан нь Арбитрын шийдвэрээр нэгэнт тогтоогдсон тул түрээслэгч гэрээнээс татгалзах эрхтэй гэж дүгнэсэн. Түүнчлэн Иргэний хууль, 317-д зааснаар түрээслүүлэгч нь биет байдлын болон эрхийн доголдолгүй эд хөрөнгө шилжүүлэх үүргийг хуулиар хүлээдэг хэмээн заажээ (Тогтоол #3808).

2. Нийлүүлэгчийг сонгосон ба Баталгаат засварын үүрэг

Тогтоол #5192 шийдвэрт: Түрээслүүлэгч нь "Техникийн баталгаа"-ны дагуу техникийн эвдрэлийн шалтгааныг судлан үзэж, акт тогтоох үүргээ хэрэгжүүлэлгүйгээр техникүүдийг өөрийн эзэмшилд буцаан авсан бол Иргэний хууль, 253-д заасан доголдлыг арилгах үүргээ биелүүлээгүй гэж үзэж, түрээслүүлэгчийн төлбөр шаардсан нэхэмжлэлийг хэрэгсэхгүй болгож шийдвэрлэсэн байна.

3. Санхүүгийн түрээс болон Зээлээр худалдах-худалдан авах гэрээний ялгаа

Тогтоол #10143 болон Тогтоол #5508 шийдвэрүүдэд: Гэрээний хугацаа нь эд хөрөнгийн ашиглалтын хугацаатай уялдаагүй (хэт богино) байх, эсхүл Санхүүгийн түрээс /лизинг/-ийн тухай, 5-д заасан шаардлагыг хангаагүй бол шүүх түрээсийн гэрээ биш, Зээлээр худалдах-худалдан авах гэрээ эсхүл Зээлийн гэрээг халхавчилсан хүчин төгөлдөр бус хэлцэл (Тогтоол #4339) гэж өөрөөр зүйлчлэн шийдвэрлэдэг.

4. Гэрээ хугацаанаас өмнө цуцлагдахад шаардлага тодорхойлох

Тогтоол #10972 ба Тогтоол #5483 шийдвэрүүдэд: Түрээслэгчийн гэм буруугаар эсхүл доголдлын улмаас гэрээ цуцлагдахад Иргэний хууль, 315 болон Санхүүгийн түрээс /лизинг/-ийн тухай, 16-д зааснаар түрээсэлсэн эд хөрөнгийн элэгдлийг тооцсон үнэ, төлөгдөөгүй төлбөр, хэмнэгдсэн зардлыг харгалзан шаардлагын хэмжээг тодорхойлно. Түрээсийн зүйлийг буцаан авсан атлаа нийт үнийг нэмж шаардах нь хууль бус.

Түгээмэл асуултууд (FAQ)

1. Түрээсээр авсан машин эвдэрчихвэл би шууд төлбөр төлөхөө зогсоож болох уу?

Шууд дур мэдэж зогсоож болохгүй. Санхүүгийн түрээс /лизинг/-ийн тухай, 11-д заасны дагуу эхлээд доголдлыг баримтжуулж (акт, фото), түрээслүүлэгч болон нийлүүлэгчид бичгээр мэдэгдэл өгөх ёстой. Мэдэгдэлд доголдлыг арилгах хүртэлх хугацаанд төлбөрийг түр зогсоож байгаагаа албан ёсоор мэдэгдсэнээр хугацаа хэтрэлтийн алдангиас хамгаалагдана.

2. Нийлүүлэгчийг би өөрөө сонгож авсан бол түрээслүүлэгч ББСБ доголдлыг хариуцах уу?

Санхүүгийн түрээс /лизинг/-ийн тухай, 13-д зааснаар гуравдагч этгээдийг (нийлүүлэгч) түрээслэгч өөрөө сонгосон бол түрээслүүлэгч доголдлыг хариуцахгүй. Та хохирлоо болон доголдлыг арилгуулах шаардлагыг Иргэний хууль, 314-ийн дагуу шууд нийлүүлэгч худалдагчаас нэхэмжилнэ.

3. Эд хөрөнгийн доголдлыг илрүүлснээс хойш ямар хугацаанд шаардлага гаргах ёстой вэ?

Иргэний хууль, 254-д зааснаар баталгаат хугацаа тогтоосон бол уг хугацааны дотор, баталгаат хугацаагүй бол эд хөрөнгийг хүлээн авснаас хойш 6 сарын дотор доголдлыг илрүүлж, шаардлага гаргах ёстой. Хэрэв хүлээн авахдаа доголдлыг мэдсээр байж авсан бол шаардах эрхээ алдана (Иргэний хууль, 255).

4. Түрээслүүлэгч эд хөрөнгийг буцааж хураан авсан мөртлөө үлдсэн төлбөрөө бүгдийг нь нэхээд байна, энэ хууль зүйн үндэслэлтэй юу?

Үндэслэлгүй. Шүүхийн практикт (Тогтоол #10972) зааснаар түрээсийн зүйлийг өөрийн эзэмшилд буцаан авсан тохиолдолд Иргэний хууль, 315-ийн дагуу зөвхөн хөрөнгийн элэгдэл, ашигласан хугацааны төлбөр, учирсан бодит хохирлыг тооцож шаардах ёстой бөгөөд эд хөрөнгийн бүх үнийг нэмж нэхэх эрхгүй.

Дүгнэлт / Гол санаа

Санхүүгийн түрээсийн гэрээний зүйл доголдолтой байх нь түрээслэгчийг төлбөр төлөх үүргээс шууд чөлөөлөхгүй ч, хуулиар хамгаалагдсан дараах үндсэн эрхүүдийг олгодог:

• Мэдэгдэх үүрэг: Эд хөрөнгийг хүлээн авах үедээ сайтар шалгаж, доголдлыг актаар баримтжуулах нь хамгийн чухал.
• Төлбөр зогсоох эрх: Доголдлыг арилгах хүртэлх хугацаанд Санхүүгийн түрээс /лизинг/-ийн тухай, 11-д зааснаар төлбөр төлөлтийг албан ёсоор түр зогсоох боломжтой.
• Хариуцагчийг зөв тодорхойлох: Нийлүүлэгчийг хэн сонгосноос хамаарч Санхүүгийн түрээс /лизинг/-ийн тухай, 13-ийн дагуу шаардлагыг түрээслүүлэгчид үү, эсхүл нийлүүлэгчид үү гэдгийг хатуу заглах шаардлагатай.

Анхааруулга: Энэхүү нийтлэл нь зөвхөн мэдээллийн шинж чанартай бөгөөд хууль зүйн зөвлөгөө биш болно. Тодорхой хэрэг маргааны тухайд мэргэжлийн хуульчаас зөвлөгөө авна уу.