Гэрлэлтээ батлуулаагүй хамтран амьдрагч нас барсан тохиолдолд өв залгамжлах эрх

Гэрлэлтээ батлуулаагүй хамтран амьдрагч нас барсан тохиолдолд үлдсэн хамтран амьдрагч нь Иргэний хууль, 520-д заасан нэгдүгээр дарааллын хууль ёсны өвлөгчид шууд хамаарахгүй тул өвийг шууд залгамжлах эрхгүй бөгөөд зөвхөн амьд ахуйдаа хийсэн хүчин төгөлдөр гэрээслэл, эсхүл Иргэний хууль, 108-д заасны дагуу хамтран бий болгосон дундын өмчид өөрт ногдох хэсгийг шүүхээр тогтоолгох замаар эд хөрөнгийн эрхээ хамгаалах боломжтой.

Оршил

Монгол Улсын хууль тогтоомжоор гэрлэлтийг зөвхөн төрийн эрх бүхий байгууллагад бүртгүүлснээр хүчин төгөлдөрт тооцдог. Гэвч амьдрал дээр олон хосууд гэрлэлтээ батлуулалгүй хамтран амьдардаг бөгөөд тэдний хэн нэг нь нас барах тохиолдолд өв залгамжлал болон дундын эд хөрөнгийн асуудал нэлээд ээдрээтэй болдог.

Хамтран амьдрагч нь хууль ёсны "эхнэр" эсвэл "нөхөр" гэж тооцогддоггүй тул шууд нэгдүгээр дарааллын өвлөгч болох боломж хязгаарлагдмал байдаг. Энэхүү нийтлэлээр хамтран амьдрагч нас барсан тохиолдолд үлдэж буй тал болон тэдний дундаас төрөгсөд өөрсдийн эрх ашгаа хэрхэн хамгаалах, шүүхийн практикт маргааныг хэрхэн шийдвэрлэж байгаа талаар хууль зүйн гүнзгийрүүлсэн тайлбар өгөх болно.

Хууль зүйн үндэслэл ба эрх зүйн зохицуулалт

Монгол Улсын Иргэний хууль, 515-д зааснаар өв залгамжлалыг хуульд зааснаар эсхүл гэрээслэлээр гүйцэтгэдэг.

1. Хууль ёсны өвлөгч ба гэрлэлтийн бүртгэл: Иргэний хууль, 520-ийн 520.1.1-д зааснаар нас барагчийн нөхөр, эхнэр, төрүүлсэн болон үрчилж авсан, түүнийг нас барсан хойно төрсөн хүүхэд, нас барагчийн төрүүлсэн болон үрчилсэн эцэг, эх нь нэгдүгээр дарааллын өвлөгч байна. Энд заасан "нөхөр, эхнэр" гэх ойлголтод ЗӨВХӨН иргэний гэрлэлтийн бүртгэлийн байгууллагад гэрлэлтээ албан ёсоор бүртгүүлсэн этгээд хамаарна. Гэрлэлтийн баталгаагүй хамтран амьдрагч нь энэ заалтаар өвлөх эрхгүй.

2. Асрамжид байсан хөдөлмөрийн чадваргүй иргэний тусгай тохиолдол: Иргэний хууль, 520-ийн 520.3-т зааснаар өвлүүлэгч нас барахаас өмнө нэгээс доошгүй жилийн хугацаанд түүний асрамжинд байсан хөдөлмөрийн чадваргүй иргэн хууль ёсны өвлөгчид тооцогдох бөгөөд бусад өвлөгчидтэй адил хэмжээгээр өвлөх эрх үүснэ.

3. Гэрээслэлээр өв залгамжлах: Өвлүүлэгч амьд ахуйдаа Иргэний хууль, 523-т заасан шаардлага (бичгээр хийж, он, сар, өдрийг заан нотариатаар гэрчлүүлсэн байх)-ыг хангасан гэрээслэл үлдээж, гэрлэлтээ батлуулаагүй хамтран амьдрагчдаа эд хөрөнгөө өвлүүлэхээр заасан бол ИХ-ийн §522.1-ийн дагуу уг хамтран амьдрагч өвийг хүлээн авна.

4. Гэр бүлийн дундын өмч ба Хэсгээр өмчлөх дундын өмчийн ялгаа: Гэрлэлтээ бүртгүүлээгүй хүмүүсийн хооронд Иргэний хууль, 126-д заасан "Гэр бүлийн гишүүдийн хамтран өмчлөх дундын өмч" үүсэхгүй. Харин хамтран амьдрах хугацаандаа орон сууц, газар, автомашин зэрэг хөрөнгийг хамтын хөрөнгө, хөдөлмөрөөр бий болгосон бол Иргэний хууль, 108-д заасан "Дундаа хэсгээр өмчлөх өмч" үүснэ. Нас барагчид зөвхөн уг дундын өмчийн өөрт ногдох хэсэг хамаарах тул үлдсэн хамтран амьдрагч өөрт ногдох хэсгээ аваад, нас барагчид ногдох хэсэг л өвлөгдөх багцад шилжинэ.

5. Хүүхдийн өвлөх эрх: Эцэг, эх нь гэрлэлтээ батлуулсан эсэхээс үл хамааран, эцэг тохиолтод албан ёсоор тогтоогдсон бол төрүүлсэн хүүхэд нь Иргэний хууль, 520-ийн 520.1.1-д зааснаар нас барагчийн нэгдүгээр дарааллын хууль ёсны өвлөгч мөн.

Өв залгамжлах болон хөрөнгө тогтоолгох процесс

Практик алхмууд: Хамтран амьдрагч юу хийх ёстой вэ?

Хэрэв та гэрлэлтээ батлуулаагүй хамтран амьдрагч бөгөөд таны хамтрагч нас барсан бол эрх ашгаа хамгаалахын тулд дараах хууль зүйн алхмуудыг дарааллан хэрэгжүүлнэ:

Алхам 1: Гэрээслэл байгаа эсэхийг шалгах, хүчин төгөлдөр эсэхийг баталгаажуулах

Нас барагч амьд ахуйдаа Иргэний хууль, 523-т заасан шаардлага хангасан гэрээслэл үлдээсэн эсэхийг өв нээгдсэн газрын нотариатчаар дамжуулан Нотариатчдын танхимын нэгдсэн бүртгэлээс шалгуулна.

• Анхаарах зүйл: Нотариатчаар гэрчлүүлээгүй, эсхүл энгийн бичгээр үлдээсэн гэрээслэл Иргэний хууль, 523-ийн 523.3-т зааснаар хүчин төгөлдөр бус байдаг.

Алхам 2: Хүүхдийн өвлөх эрхийг баталгаажуулах

Дундаас төрсөн хүүхэдтэй бол эцгийн лавлагаа/төрсний гэрчилгээг үндэслэн хүүхдийг Иргэний хууль, 520-ийн 520.1.1-д заасан 1-р дарааллын өвлөгчөөр бүртгүүлнэ. Захиргааны болон асран хамгаалагчийн хувьд ИХ-ийн §531.1-д заасны дагуу нотариатчид өв хүлээн авах хүсэлтийг хүүхдийнхээ нэрийн өмнөөс гаргана.

Алхам 3: Дундаа хэсгээр өмчлөх хөрөнгийг шүүхээр тогтоолгох

Хамтран амьдрах хугацаанд бий болсон үл хөдлөх, хөдлөх хөрөнгө, банкны хадгаламж нь нас барагчийн нэр дээр ганцаарчлан бүртгэгдсэн байсан ч хамтын хөрөнгө оруулалт, хөдөлмөр орсон бол шүүхэд иргэний хэрэг үүсгэн Иргэний хууль, 108-ийн 108.1-д зааснаар "хэсгээр өмчлөх дундын өмч" мөн болохыг тогтоолгох нэхэмжлэл гаргана.

• Бүрдүүлэх нотлох баримтууд:
  • Банкны мөнгөн шилжүүлгийн баримтууд, орлогын эх үүсвэр.
  • Барилга барих, засан сайжруулахад гаргасан зардлын баримт.
  • Хамтран амьдарч байсныг гэрчлэх гэрчийн мэдүүлэг, фото зураг, бусад баримт.

Алхам 4: Тэжээгчээ алдсаны тэтгэвэр тогтоолгох

Хэрэв та нас барагчийн асрамжид байсан хөдөлмөрийн чадваргүй этгээд эсхүл таны насанд хүрээгүй хүүхэд үлдсэн бол НДС-ийн тэтгэврийн хуулийн §13-д заасны дагуу нийгмийн даатгалын байгууллагад хандан тэжээгчээ алдсаны тэтгэвэр тогтоолгоно.

Шүүхийн практик ба сургамжтай кейсүүд

Шүүхийн практикт гэрлэлтийн бүртгэлгүй хамтран амьдрагчдын эд хөрөнгийн болон өв залгамжлалын маргааныг шийдвэрлэхдээ Иргэний хууль, 126-д заасан гэр бүлийн дундын өмчийн зохицуулалтыг хэрэглэдэггүй, харин Иргэний хууль, 108-д заасан хэсгээр өмчлөх дундын өмч болон өв залгамжлалын тусгай зохицуулалтыг баримталдаг.

1. Гэрээслэлийн хэлбэрийн шаардлага болон Дундын өмчийг тогтоолгох нь: Тогтоол #10818 тогтоолд: Нас барагч Д.Х нь хамтран амьдрагч И.Ө-д эд хөрөнгөө үлдээхээр энгийн бичгээр "гэрээслэл" бичиж үлдээсэн байсан боловч шүүх Иргэний хууль, 523-ийн 523.1-д заасан нотариатаар гэрчлүүлээгүй тул хүчин төгөлдөр бус гэж үзсэн. Гэсэн хэдий ч И.Ө нь хамтран амьдрах хугацаандаа орон сууц болон автомашиныг бий болгоход хамтарсан хөдөлмөр, хөрөнгөөр оролцсон нь нотлогдсон тул Иргэний хууль, 108-ийн 108.1-д зааснаар уг хөрөнгөнүүдийн хамтран өмчлөгчөөр тогтоож, зөвхөн талийгаачид ногдох хэсгийг хууль ёсны өвлөгчид нь олгохоор шийдвэрлэсэн.

2. Нас барагчийн эд хөрөнгийг бусад хамтран амьдрагчаас өвлөгчид буцаан гаргуулах: Тогтоол #10949 тогтоолд: Талийгаач Л.А-ийн албан ёсны эхнэр Д.Т болон хүү А.А нар нь талийгаачийн хамтран амьдрагч Х.А-ээс талийгаачид ногдох 40,000 ам.долларыг буцаан гаргуулахаар шаардсан. Шүүх хяналтын шатаар хэргийг хэлэлцэхдээ Иргэний хуулийн 520.1.1-д зааснаар хууль ёсны эхнэр болон хүүхэд нь 1-р дарааллын өвлөгч мөн бөгөөд талийгаачийн хамтран амьдрагчийн эзэмшилд байсан дундын хөрөнгөөс талийгаачид ногдох хэсгийг өвлөх эрхтэйг тогтоож, хариуцагчаас мөнгийг гаргуулан өвлөгчдөд олгожээ.

3. Гэрлэлт баталгаагүй хосуудын хөрөнгийг хуваах зарчим: Тогтоол #10511 болон Тогтоол #10425 тогтоолуудад: Шүүх гэрлэлтийн бүртгэлгүй хамтран амьдрагчдын бий болгосон хөрөнгийг Иргэний хуулийн 108.1-д зааснаар дундаа хэсгээр өмчлөх хөрөнгө гэж үзэх бөгөөд оруулан хөрөнгийн хувь хэмжээг нарийвчлан тогтоох боломжгүй тохиолдолд талуудад 50%, 50%-иар тэнцүү хэмжээгээр ногдох хэсгийг тогтоодог.

4. Шүүхээр "Хамтын амьдралтай байсныг тогтоолгох" хүсэлтийн хязгаарлалт: Тогтоол #9798 тогтоолд: Иргэний хэрэг шүүхэд хянан шийдвэрлэх тухай хуулийн дагуу хамтын амьдралтай байсныг тогтоолгох хүсэлт нь зөвхөн хуульд тусгайлан заасан эрх зүйн ач холбогдол бүхий нөхцөл байдалд хамаарах бөгөөд нас барагчийн хэрэгт хохирогчоор тогтоолгох, тэтгэмж авах далайцаар хамтын амьдралтай байсныг тогтоох боломжгүй гэж дүгнэжээ.

5. Өв залгамжлах эрхийн маргааны бусад жишээ: Шүүхийн практикт Тогтоол #893 болон Тогтоол #912-д зааснаар өв залгамжлах эрх зөрчигдсөн эсэхийг тогтоохдоо тухайн этгээдийн хууль ёсны ашиг сонирхол байгаа эсэхийг болон нас барсны дараа хийгдсэн хөрөнгө шилжүүлэх хэлцлүүдийг хүчин төгөлдөр бусад тооцох үндэслэлүүдийг нарийвчлан шалгадаг.

Түгээмэл асуултууд (FAQ)

1. Гэрлэлтээ батлуулаагүй ч 10 гаруй жил хамт амьдарсан бол шууд өв залгамжлах эрх үүсэх үү?

Үгүй. Амьдарсан хугацаанаас үл хамааран иргэний гэрлэлтийн бүртгэлгүй бол Иргэний хууль, 520-ийн 520.1.1-д заасан хууль ёсны 1-р дарааллын өвлөгч болохгүй. Зөвхөн хүчин төгөлдөр гэрээслэл байгаа тохиолдолд эсхүл шүүхээр дундын өмчид өөрт ногдох хэсгийг тогтоолгож авна.

2. Талийгаачийн нэр дээрх байрыг бид хамт орон сууцны зээлээр авч төлж байсан. Нас барсны дараа байрыг талийгаачийн эцэг эх авна гэнэ, би яах вэ?

Та шүүхэд хандан Иргэний хууль, 108-ийн 108.1-д заасны дагуу уг орон сууцыг бий болгоход төлсөн зээл, урьдчилгаа төлбөр, орлогоо нотолж, орон сууцны 50%-ийн (эсхүл оруулсан хувь хэмжээнд тохирох) өмчлөгч мөн болохыг тогтоолгох шаардлага гаргана. Шүүх танд ногдох хэсгийг тусгаарласны дараа үлдсэн талийгаачид ногдох хэсэг л эцэг эх болон хүүхдүүдэд өвлөгдөнө.

3. Нас барагч бидэнд дундаасаа гарсан хүүхэд бий. Хүүхэд өв хүлээн авч чадах уу?

Тэгэлгүй яахав. Хүүхдийн төрсний гэрчилгээ дээр нас барагч эцгээр нь бүртгэгдсэн бол хүүхэд Иргэний хууль, 520-ийн 520.1.1-д зааснаар 1-р дарааллын хууль ёсны өвлөгч болно. Та хүүхдийнхээ хууль ёсны төлөөлөгчийн хувьд нотариатчид хандаж өвийг хүлээн авна.

4. Нас барагчийн бичиж үлдээсэн, гар заавар бүхий гэрээслэл нотариатаар баталгаажаагүй бол хүчин төгөлдөр үү?

Хүчин төгөлдөр бус. Иргэний хууль, 523-ийн 523.3-т зааснаар нотариатаар баталгаажуулаагүй гэрээслэл хүчин төгөлдөр бус байдаг тул хууль ёсны өв залгамжлал явагдана.

5. Өв залгамжлах эрхийн маргаан болон дундын хөрөнгө тогтоолгох нэхэмжлэлийг ямар хугацаанд гаргах ёстой вэ?

Өв нээгдсэнээс (нас барснаас) хойш 1 жилийн дотор нотариатчид өв хүлээн авах хүсэлтээ гаргах шаардлагатай. Хэрэв эд хөрөнгийн маргаантай бол шүүхэд иргэний хэрэг үүсгэн хөөн хэлэлцэх ерөнхий хугацааны дотор нэхэмжлэлээ гаргана.

Дүгнэлт / Гол санаа

Гэрлэлтээ батлуулаагүй хамтран амьдрагчийн хувьд өв залгамжлах эрх зүйн байдал нь албан ёсны эхнэр, нөхрийнхөөс эрс өөр бөгөөд хуулиар шууд хамгаалагддаггүй. Энэхүү эрсдэлээс сэргийлэх болон үүссэн маргааныг шийдвэрлэхэд дараах гол санааг анхаарах шаардлагатай:

• Гэрээслэл бол шийдэл: Хамтран амьдрагчийнхаа ирээдүйн эд хөрөнгийн эрхийг баталгаажуулах хамгийн хамгаалалттай хэлбэр бол Иргэний хууль, 523-т заасны дагуу нотариатаар гэрчлүүлсэн гэрээслэл үлдээх явдал юм.
• Дундын өмчийг нотлох: Гэрээслэлгүй тохиолдолд үлдсэн хамтран амьдрагч нь өвлөгчийн хувиар бус, Иргэний хууль, 108-д заасан хэсгээр өмчлөх дундын өмчийн өмчлөгчийн хувиар шүүхэд хандаж өөрт ногдох хэсгээ авч үлдэх боломжтой.
• Хүүхдийн эрх ашиг хамгаалагдсан: Эцэг эх нь гэрлэлтээ батлуулсан эсэхээс үл хамааран хүүхэд нь Иргэний хууль, 520-ийн дагуу нэгдүгээр дарааллын өвлөгч байна.

Холбогдох хуулиуд болон эх сурвалж:

• Иргэний хууль, 108 — Дундаа өмчлөх
• Иргэний хууль, 515 — Өвлөх үндэслэл
• Иргэний хууль, 520 — Хууль ёсны өвлөгч
• Иргэний хууль, 523 — Гэрээслэлийн хэлбэр
• Гэр Бүлийн Тухай Хууль
• Нийгмийн Даатгалын Сангаас Олгох Тэтгэврийн Тухай Хууль