Диплом хуурамч эсэхийг шалгах заавар болон эрх зүйн үр дагавар

TL;DR: Хуурамч диплом ашиглах нь Эрүүгийн хуулийн 23.2-т заасан гэмт хэрэг бөгөөд торгох, зорчих эрхийг хязгаарлах, хорих ял шийтгэлтэй. Мөн хууль бусаар авсан бүх цалинг улсад төлөх, ажлаас халагдах, төрийн албанд эргэж орох эрхээ хасуулах зэрэг хүнд үр дагаварт хүргэдэг.

Оршил

Монгол Улсад боловсролын баримт бичиг буюу диплом нь иргэний эзэмшсэн мэдлэг, ур чадвар, мэргэшлийн түвшинг гэрчлэх албан ёсны баталгаа болдог. Гэвч хөдөлмөрийн зах зээл болон төрийн албанд орохдоо хуурамч диплом ашиглах тохиолдол гарсаар байна. Энэ нь зөвхөн ёс зүйн асуудал биш бөгөөд Эрүүгийн хууль болон бусад хууль тогтоомжоор хатуу хариуцлага хүлээлгэх үндэслэл болдог. Энэхүү нийтлэлээр дипломыг хэрхэн баталгаажуулах, хуурамч баримт бичиг ашиглавал ямар үр дагавар үүсэхийг тайлбарлана.

Хууль зүйн үндэслэл

Боловсролын баримт бичгийн мөн чанар, төрөл

Боловсролын баримт бичиг нь суралцагчийн эзэмшсэн боловсролын түвшин, мэргэжил болон чадамжийн түвшнийг гэрчилсэн албан ёсны баталгаа мөн гэж Боловсролын ерөнхий хууль /шинэчилсэн найруулга/, 9.1-д заасан. Тус хуулийн 9.3-т зааснаар суурь, бүрэн дунд боловсрол эзэмшсэн төгсөгчид гэрчилгээ, мэргэжлийн боловсрол эзэмшсэн төгсөгчид гэрчилгээ, үнэмлэх, техникийн болон дээд боловсрол эзэмшсэн төгсөгчид диплом олгодог. Боловсролын баримт бичиг нь цаасан болон цахим хэлбэртэй байх бөгөөд загвар, хөтлөх, олгох журмыг боловсролын асуудал эрхэлсэн Засгийн газрын гишүүн батална.

Дээд боловсролын сургалтын байгууллагын суралцагчид диплом олгох, хүчингүй болгох, гадаадын дээд боловсролын сургалтын байгууллагыг төгссөн төгсөгчийн дипломыг хүлээн зөвшөөрөх, бүртгэх, баталгаажуулахтай холбогдсон харилцааг Дээд боловсролын тухай /шинэчилсэн найруулга/, 21.5-д зааснаар Боловсролын ерөнхий хуулийн 26.1.22-т заасан журмаар зохицуулна.

Боловсролын цахим мэдээллийн сан

Боловсролын ерөнхий хууль /шинэчилсэн найруулга/, 43.1-д зааснаар Боловсролын салбарт боловсролын цахим мэдээллийн сантай байх бөгөөд тус сан нь төрийн мэдэлд байна. Уг сан нь бүх түвшний боловсролын сургалтын байгууллага, сургалтын орчин, хэрэглэгдэхүүн, сургалтын үйл явц, үр дүн, салбарын хүний нөөц, суралцагчийн болон төсвийн мэдээллээс бүрдэнэ (43.3). Энэхүү сан нь дипломын жинхэнэ эсэхийг шалгах гол эх сурвалж болдог.

Эрүүгийн хариуцлага

Хуурамч баримт бичиг үйлдэх, ашиглах нь гэмт хэрэгт тооцогдоно. Эрүүгийн хууль /шинэчилсэн найруулга/, 23.2-т зааснаар хуурамч баримт бичиг ашигласан бол хоёр мянга долоон зуун нэгжээс арван дөрвөн мянган нэгжтэй тэнцэх хэмжээний төгрөгөөр торгох, эсхүл зургаан сараас гурван жил хүртэл хугацаагаар зорчих эрхийг хязгаарлах, эсхүл зургаан сараас гурван жил хүртэл хугацаагаар хорих ял шийтгэнэ. Хэрэв энэ гэмт хэргийг үйлдэж бусдын эд хөрөнгөд ноцтой хохирол учруулсан бол ял шийтгэл улам хүндрэхээр заасан.

Мөн Эрүүгийн хууль /шинэчилсэн найруулга/, 23.4-т нийтийн албан тушаалтан, албан хаагч өөртөө, бусдад давуу байдал бий болгох зорилгоор хуулиар тогтоосон улсын бүртгэлд зориуд худал мэдээлэл оруулсан, мэдээллийг устгасан, өөрчилсөн, худал мэдээлэл бүхий баримт бичиг үйлдэж бусдад олгосон бол нийтийн албанд томилогдох, эсхүл сонгогдох эрхийг хоёр жил хүртэл хугацаагаар хасаж торгох, зорчих эрхийг хязгаарлах, эсхүл хорих ял шийтгэхээр заасан.

Салбарын хариуцлага

Боловсролын ерөнхий хууль /шинэчилсэн найруулга/, 44.1-д энэ хуулийг зөрчсөн үйлдэл нь гэмт хэргийн шинжгүй бол Төрийн албаны тухай хууль, Хөдөлмөрийн тухай хуульд заасан хариуцлага хүлээлгэхээр заасан. Харин 44.2-т хуулийг зөрчсөн хүн, хуулийн этгээдэд Эрүүгийн хууль, эсхүл Зөрчлийн тухай хуульд заасан хариуцлага хүлээлгэхээр заасан.

Дээд боловсролын тухай /шинэчилсэн найруулга/, 34-д мөн адил зохицуулалттай бөгөөд энэ хуулийг зөрчсөн үйлдэл нь гэмт хэргийн шинжгүй бол Төрийн албаны болон Хөдөлмөрийн тухай хуульд заасан хариуцлага, харин гэмт хэргийн шинжтэй бол Эрүүгийн хууль, эсхүл Зөрчлийн тухай хуульд заасан хариуцлага хүлээлгэнэ.

Иргэний хариуцлага

Хуурамч диплом ашиглан ажилд орсон нь хууран мэхэлж хэлцэл хийсэн үйлдэл болдог. Иргэний хууль, 59.1-д "Хэлцэл хийх зорилгоор бусдыг хууран мэхэлсэн бол мэхлэгдсэн этгээд уг хэлцлийг хүчин төгөлдөр бус гэж тооцуулахаар шаардах эрхтэй" гэж заасан. Мөн Иргэний хууль, 56.1-д "хууль зөрчсөн буюу нийтээр хүлээн зөвшөөрсөн зан суртахууны хэм хэмжээнд харшилсан хэлцэл" хүчин төгөлдөр бус байхаар заасан. Хуурамч диплом ашиглан хөдөлмөрийн гэрээ байгуулсан тохиолдолд ажил олгогч уг хөдөлмөрийн гэрээг хүчин төгөлдөр бус гэж тооцуулах эрхтэй бөгөөд Хөдөлмөрийн тухай /шинэчилсэн найруулга/, 78.1.4-д "эрх бүхий байгууллага шаардсан" үндэслэлээр хөдөлмөр эрхлэлтийн харилцаа дуусгавар болно.

Практик алхамууд: Дипломыг хэрхэн шалгах вэ?

Диплом хуурамч эсэхийг шалгахдаа дараах дарааллыг баримтална. Энэ нь зөвхөн ажил олгогч төдийгүй ажилтан өөрөө өөрийн дипломын бүртгэлийг шалгахад хамаарна.

1. Цахим сангаас шалгах: Хамгийн эхний алхам бол Боловсролын ерөнхий газрын (БЕГ) цахим мэдээллийн сан буюу "E-Mongolia" системээр дамжуулан дипломын дугаар, регистрийн дугаараар тулгалт хийх явдал юм. Боловсролын ерөнхий хууль /шинэчилсэн найруулга/, 43.1-д заасан Боловсролын цахим мэдээллийн сан нь төрийн мэдэлд байх бөгөөд бүх дипломын мэдээллийг агуулдаг. Хэрэв диплом энэ санд бүртгэлтэй бол жинхэнэ байх магадлал өндөр. Бүртгэлгүй бол дараагийн алхам руу шилжинэ.

2. Сургуульд хандах: Тухайн дипломыг олгосон гэх их, дээд сургуулийн архивт албан бичгээр хандаж, төгсөгчдийн бүртгэлд байгаа эсэхийг нягтлах. Албан ёсны лавлагаа хүсэхдээ оюутны бүртгэлийн дугаар, суралцсан он, мэргэжлийг тодорхой зааж өгөх нь чухал. Сургууль хариу өгөх хугацаа нь дотоод журмаараа ялгаатай байж болох ч ихэвчлэн 3-7 хоног байдаг.

3. Яаманд хандах: Хэрэв сургууль татан буугдсан, архив нь шилжсэн, эсхүл сургуулиас тодорхой хариу авч чадахгүй бол Боловсролын асуудал эрхэлсэн төрийн захиргааны төв байгууллага (Боловсрол, шинжлэх ухааны яам)-ын архивт хандана. Яам нь хуучин, шинэ бүх сургуулийн архивын мэдээллийг хадгалдаг.

4. Нотариатчийн оролцоо: Нотариатч баримт бичгийн хуулбарыг гэрчлэхдээ эх хувьтай нь тулгадаг боловч энэ нь дипломын агуулга үнэн зөв (хуурамч биш) гэдгийг 100% батлахгүй. Нотариатын Тухай §49.1-д зааснаар зөвхөн хуулбар нь эх хувьтайгаа ижил байгааг гэрчилдэг. Өөрөөр хэлбэл, нотариатч "энэ хуулбар нь таны үзүүлсэн эх хувьтай ижил байна" гэдгийг л баталгаажуулдаг, харин "таны диплом жинхэнэ" гэдгийг баталгаажуулахгүй.

5. Шинжээч томилуулах: Хэрэв дипломын жинхэнэ эсэхэд эргэлзээтэй, дээрх алхмуудаар баталгаажаагүй бол цагдаагийн байгууллагад гомдол гаргаж, шинжээч томилуулах хүсэлт гаргаж болно. Шинжээч дипломын цаас, хэвлэл, гарын үсэг, тамга тэмдэг зэргийг нарийвчлан шинжлэнэ.

Дипломын физик шинжилгээ (нэмэлт зөвлөмж)

Цахим шалгалтаас гадна дипломын физик шинж чанарыг ч анхаарах нь зүйтэй. Жинхэнэ дипломд дараах шинжүүд байх ёстой:

• Усан бэхээр хийсэн хэвлэл, хамгаалалтын элемент
• Сургуулийн тамга, тэмдэг тод, албан ёсны загвартай
• Дипломын дугаар, бүртгэлийн дугаар тодорхой
• Сургуулийн удирдлагын гарын үсэг
• Олгосон огноо

Хэрэв эдгээр шинжээс гажилттай, эсвэл сэжигтэй зүйл илэрвэл дээрх албан ёсны шалгалтын алхмуудыг яаралтай хэрэгжүүлэх шаардлагатай.

Шүүхийн практикаас

Хуурамч диплом ашиглах гэмт хэргийн шүүхийн практик нь сүүлийн жилүүдэд нэлээд хэдэн чухал хэргээр баяжсан. Эдгээр хэргүүд нь гэмт хэргийн бүрэлдэхүүн, ял шийтгэл, хохирол төлөх асуудлуудыг тодорхой болгосон.

Хуурамч диплом ашигласан үйлдлийн үр дагавар

Улсын дээд шүүхийн Тогтоол #3210 (2022-10-14) хэрэгт Б.А нь 2007 онд Шинжлэх ухаан, технологийн их сургуулийн дипломыг хуурамч болохыг мэдсээр байж ашиглан 2012 оноос 2022 он хүртэл Увс аймгийн Улсын бүртгэлийн хэлтэст мэдээллийн технологийн ажилтнаар ажиллаж, 81,936,960 төгрөгийн хууль бус орлого олсон. Шүүх түүнийг Эрүүгийн хуулийн 23.2 дугаар зүйлийн 1-д заасан гэмт хэрэг үйлдсэн гэм буруутайд тооцож, 1,800,000 төгрөгөөр торгох ял шийтгэсэн. Энэ хэрэг нь хуурамч диплом ашигласан үйлдэл 10 жил үргэлжилсэн ч хөөн хэлэлцэх хугацаанд тооцогдохгүй, гэмт хэрэг үргэлжилсэн хэлбэртэй гэдгийг харуулсан.

Улсын дээд шүүхийн Тогтоол #3548 (2024-03-13) хэрэгт Ц.Э нь хуурамч бакалаврын диплом ашиглан 2011 оноос 2023 он хүртэл цэцэрлэгт багшаар ажиллаж, цалин хөлс авсан, мөн уг дипломоо ашиглан магистрын зэрэг хамгаалсан. Шүүх эцэстээ 91,887,230 төгрөгийг улсын төсөвт шилжүүлэхээр шийдвэрлэж, диплом хүчингүй болгох асуудлыг Боловсрол, шинжлэх ухааны яаманд даалгасан. Энэ хэрэг нь хуурамч диплом ашиглан авсан магистрын зэрэг хүртэл хүчингүй болдог, мөн гэмт хэрэг үйлдэж олсон орлогыг тооцохдоо хөдөлмөрийн хөлсний доод хэмжээг хасаж тооцдог зарчмыг тогтоосон.

Улсын дээд шүүхийн Тогтоол #3492 (2023-10-04) хэрэгт Г.Б нь Монгол Улсын Их Сургуулийн хуурамч диплом ашиглан Дархан сумын ерөнхий боловсролын 15 дугаар сургуулийн сургалтын менежерээр ажилд томилогдож, 2013-2022 оны хугацаанд 89,655,951 төгрөгийн цалин хөлсийг олсон. Өмгөөлөгч нь "2015 оны Эрүүгийн хуулийн шинэчлэлээр "боловсролын үнэмлэх, диплом" гэсэн заалт орсон тул 2017 оны өмнөх үйлдлийг гэмт хэрэгт тооцохгүй" гэх өмгөөлөл гаргасан ч шүүх хүлээж аваагүй. Шүүх эцсийн байдлаар гэмт хэрэг үйлдэгдсэн хугацааг 2012-2022 он хүртэл гэж тооцсон нь хуурамч диплом ашигласан анхны үйлдэл хийгдсэн үеэс гэмт хэрэг үргэлжилсэн гэж үздэг болохыг харуулсан.

Хөдөлмөрийн хөлсний доод хэмжээг хасах зарчим

Улсын дээд шүүхийн Тогтоол #3471 (2023-06-28) хэрэгт К.Н нь хуурамч диплом ашиглан 2016 оны 02 дугаар сараас 2022 оны 11 дүгээр сар хүртэл цэцэрлэгийн арга зүйч, багшаар ажилласан. Шүүх К.Н-ыг гэм буруутайд тооцож, 8 сар зорчих эрхийг хязгаарлах ял шийтгэж, 35,946,570 төгрөгийг гаргуулж улсын төсөвт шилжүүлэхээр шийдвэрлэсэн. Энэ хэрэгт шүүх "ажилтан бодитой ажиллаж, хийсэн ажлынхаа үр дүнг үнэлүүлж, хөдөлмөрийн гэрээний дагуу цалин хөлс авсан" гэдгийг хүлээн зөвшөөрсөн хэдий ч хуурамч диплом ашигласан нь гэмт хэргийн бүрэлдэхүүнийг хангаж байна гэж үзсэн.

Улсын дээд шүүхийн Тогтоол #3489 (2023-09-27) хэрэгт Н.З нь "Г" дээд сургуулийг суралцаагүй боловч боловсрол судлалын ухааны бакалаврын дипломыг бусдаас худалдан авч, 2020 оны 09 сарын 27-наас цэцэрлэгийн багшаар ажилласан. Шүүх 30,044,553 төгрөгийн цалин хөлсийг гаргуулан улсын төсөвт шилжүүлсэн. Энэ хэрэг нь дипломыг худалдан авсан ч гэмт хэргийн бүрэлдэхүүн хангагдаж, хууль бусаар авсан цалинг бүрэн төлөх шаардлагатайг харуулсан.

Хуурамч гэдгийг тогтоох эрх бүхий байгууллага

Шүүхийн практикт хуурамч гэдгийг заавал эрх бүхий байгууллага (Боловсрол, шинжлэх ухааны яам, цагдаа, эсвэл мэргэжлийн хяналтын байгууллага) тогтоосон байхыг шаарддаг. Жишээлбэл, Тогтоол #936-д "Хуурамч баримт гэдгийг эрх бүхий байгууллагаас шалгаж тогтоогоогүй" тохиолдолд шууд буруутгах үндэслэлгүй гэж үзсэн байдаг.

Мөн төрийн албан хаагч хуурамч диплом ашигласан нь тогтоогдвол ажлаас халах үндэслэл болдог бөгөөд энэ нь сахилгын зөрчилд тооцогдоно. Тогтоол #884-д зааснаар сахилгын зөрчил гаргасан тохиолдолд жирэмсэн, хүүхэдтэй гэх мэт хөнгөлөлтүүд ажлаас халахаас хамгаалах үндэслэл болохгүй байх тохиолдол бий.

Түгээмэл асуултууд (FAQ)

1. Хуурамч диплом ашигласан үйлдэл хэдэн жил үргэлжилсэн ч гэмт хэрэг үргэлжилсэн гэж үзэх үү?

Тийм. Шүүхийн практикт хуурамч диплом ашиглан ажилд орж, түүнийгээ ашигласаар байх хугацаанд гэмт хэрэг үргэлжилсэн гэж үздэг. Улсын дээд шүүхийн Тогтоол #3210 хэрэгт 10 жил, Улсын дээд шүүхийн Тогтоол #3548 хэрэгт 12 жил үргэлжилсэн гэж тооцсон. Иймд хөөн хэлэлцэх хугацаа дууссан гэж үзэх үндэслэлгүй.

2. Хуурамч дипломоор бодит ажил хийсэн бол ял шийтгэлээс зайлсхийх боломжтой юу?

Үгүй. Хуурамч диплом ашиглан ажилд орсон нь өөрөө гэмт хэргийн бүрэлдэхүүнийг хангадаг. Улсын дээд шүүхийн Тогтоол #3471 хэрэгт шүүх "ажилтан бодитой ажиллаж, хийсэн ажлынхаа үр дүнг үнэлүүлсэн" гэдгийг хүлээн зөвшөөрсөн ч гэмт хэргийн бүрэлдэхүүнийг хангасан гэж үзсэн.

3. Хуурамч диплом ашиглаж авсан цалингаас хөдөлмөрийн хөлсний доод хэмжээг хасаж тооцдог уу?

Тийм. Улсын дээд шүүхийн Тогтоол #3548 болон Улсын дээд шүүхийн Тогтоол #3471 хэргүүдэд шүүх гэмт хэрэг үйлдэж олсон орлогыг тооцохдоо хөдөлмөрийн хөлсний доод хэмжээг хасаж тооцсон. Энэ нь хүн бүр хөдөлмөрийн хөлсний доод хэмжээгээр цалин авах эрхтэй гэсэн үндсэн зарчимд нийцнэ.

4. Хуурамч диплом ашигласан нь тогтоогдвол зөвхөн эрүүгийн хариуцлага хүлээх үү?

Үгүй. Хуурамч диплом ашигласан этгээд эрүүгийн хариуцлагаас гадна дараах хариуцлагуудыг хүлээнэ:

• Ажлаас халагдах (Хөдөлмөрийн тухай хуулийн 78.1.4-д заасан үндэслэлээр)
• Хууль бусаар авсан цалин хөлсөө улсын төсөвт бүрэн төлөх
• Төрийн албанд эргэж орох эрхээ хасуулах (3 жил хүртэл)
• Иргэний хариуцлага (ажил олгогчид учруулсан хохирлоо нөхөн төлөх)

5. Дипломоо алдсан тохиолдолд яах вэ?

Дипломоо алдсан бол сургуульдаа хандаж, дахин олгуулах боломжтой. Ихэнх сургуулиуд диплом дахин олгох журамтай бөгөөд төлбөртэй байж болно. Харин дипломын копийг нотариатчаар гэрчлүүлж ашиглах боломжтой. Цахим санд бүртгэлтэй бол цахим хувилбараар ашиглах боломжтой гэдгийг Боловсролын ерөнхий хууль /шинэчилсэн найруулга/, 9.8-д заасан.

Хуурамч диплом ашигласан этгээдийн эрх, хамгаалалт

Хуурамч диплом ашигласан гэх сэжигтэй этгээд дараах эрхүүд эдэлнэ:

• Өмгөөлөгч авах эрх
• Өөрт холбогдох баримтуудтай танилцах эрх
• Гомдол гаргах, тайлбар өгөх эрх
• Шүүхэд өөрийн байр сууриа илэрхийлэх эрх

Шүүхийн практикт зарим тохиолдолд "хуурамч гэдгийг мэдээгүй" гэх өмгөөлөл гардаг боловч үүнийгээ нотолж чадаагүй тохиолдолд хүлээн зөвшөөрөгдөхгүй. Улсын дээд шүүхийн Тогтоол #3210 хэрэгт шүүгдэгч дипломоо хуурамч гэдгийг мэдээгүй гэж өмгөөлсөн ч шүүх хүлээж аваагүй.

Дүгнэлт / Гол санаа

Хуурамч диплом ашиглах нь зөвхөн ажлаас халагдах төдийгүй, Эрүүгийн хуулиар ял шийтгэл хүлээх, хууль бусаар авсан бүх цалинг төлөх, иргэний болон сахилгын хариуцлага хүлээх зэрэг хүнд эрсдэлтэй үйлдэл юм. Ажил олгогч нар ажилтны дипломыг заавал Боловсролын цахим мэдээллийн сангаар дамжуулан баталгаажуулж байх нь зүйтэй. Иргэдийн хувьд өөрийн дипломыг цахим санд бүртгэгдсэн эсэхийг урьдчилан шалгаж, зөрчилтэй бол сургуульдаа хандан засуулах нь ирээдүйд үүсэж болох эрх зүйн маргаанаас сэргийлнэ. Дипломын хуурамч байдлыг тогтоохдоо заавал эрх бүхий байгууллагын дүгнэлт шаардлагатай бөгөөд хувь хүний таамаглал, сэжиглэл нь хууль зүйн хариуцлага хүлээлгэх үндэслэл болохгүй. Шүүхийн практик нь хуурамч диплом ашигласан үйлдлийг "үргэлжилсэн гэмт хэрэг" гэж тооцож, хөөн хэлэлцэх хугацааг хэрэглэхгүй байгаа нь энэ төрлийн гэмт хэрэгт онцгой анхаарал хандуулж байгааг харуулж байна.