Сургуулийн орчин дахь дээрэлхэлт ба аргагүй хамгаалалтын эрх зүйн зааг

Сургуулийн орчин дахь үе тэнгийн дээрэлхэлтийн эсрэг хариу үйлдэл хийхдээ бодит ба тулгарсан аюулгүйгээр бие махбодын хүч хэрэглэсэн бол "аргагүй хамгаалалт" биш "харилцан зодоон" буюу гэмт хэрэгт тооцогдож, 14-өөс дээш насны хүүхэд болон тэдний эцэг эх хуулийн хариуцлага хүлээдэг.

Оршил

Сургуулийн орчин дахь дээрэлхэлт (Bullying) нь зөвхөн хүүхэд хоорондын санал зөрөлдөөн, маргаан биш бөгөөд Хүүхэд хамгааллын тухай /шинэчилсэн найруулга/, 4-д зааснаар нэг ба хэд хэдэн хүүхэд өөр нэгнийг бие махбод, сэтгэл санааны хувьд гэмтээх, ялгаварлан гадуурхах, айлган сүрдүүлэх зорилготой түрэмгий зан үйлээ санаатайгаар, удаа дараа үйлдэх зөрчил юм.

Сүүлийн жилүүдэд өсвөр насныхны дунд үе тэнгийнхний дээрэлхэлтээс үүдэж бие махбод болон сэтгэл санааны хохирол амсах, цаашлаад "өөрийгөө хамгаалах" нэрийдлээр нэг нэгэндээ хүнд гэмтэл учруулах тохиолдол ихэссээр байна. Иргэд, эцэг эхчүүд болон сурагчид "Би өөрийгөө хамгаалсан" гэж тайлбарладаг ч хуулийн өмнө энэ нь аргагүй хамгаалалт байсан уу, эсвэл харилцан зодоон байсан уу гэдэг нь тун нарийн заагтай.

Хууль зүйн үндэслэл ба эрх зүйн зохицуулалт

Монгол Улсын хууль тогтоомжоор суралцагч бүр аюулгүй орчинд суралцах эрхийг дараах хуулиудаар баталгаажуулж, үүрэг ба хариуцлагыг тодорхойлсон:

1. Суралцагчийн эрх ба аюулгүй орчин:

   • СӨЕБТХ-ийн §12.1.1-д зааснаар суралцагч сургуулийн орчинд аливаа хэлбэрийн хүчирхийлэл, дээрэлхэлт, дарамтаас ангид, аюулгүй орчинд суралцах эрхтэй.
   • Хүүхэд хамгааллын тухай /шинэчилсэн найруулга/, 23-д зааснаар сургуулийн захиргаа, багш ажилтнууд сургуулийн орчин болон дотуур байранд хүүхдийг үе тэнгийн дээрэлхэлтэд өртөхөөс урьдчилан сэргийлэх, эрсдэлийн үнэлгээ хийх, гомдол мэдээлэл хүлээн авах нээлттэй суваг ажиллуулах үүрэгтэй.

2. Суралцагчийн үүрэг:

   • СӨЕБТХ-ийн §13.1.3-д бусад суралцагчийг эрсдэлд оруулах үйлдэл гаргахгүй байх, сурах үйл ажиллагаанд саад учруулахгүй байх үүргийг хүлээлгэсэн.

3. Гомдол гаргах, мэдээлэх эрх ба үүрэг:

   • Хүүхдийн эрхийн тухай хуулийн §19.1-д хүүхэд эрхээ зөрчигдсөн гэж үзвэл өөрөө болон эцэг эхээрээ дамжуулан гомдол гаргах эрхтэй.
   • Хүүхэд хамгааллын тухай /шинэчилсэн найруулга/, 23-д зааснаар багш, ажилтан, эцэг эх нь дээрэлхэлтийн талаар мэдсэн, таамагласан бол сургуулийн захирал, нийгмийн ажилтанд нэн даруй мэдэгдэх үүрэгтэй.

4. Эрүүгийн хариуцлага хүлээх насны хязгаар ба зүйлчлэл:

   • Хариуцлага хүлээх нас: Эрүүгийн хууль /шинэчилсэн найруулга/, 6.2-т зааснаар гэмт хэрэг үйлдэх үедээ 16 насанд хүрсэн хүнд эрүүгийн хариуцлага хүлээлгэнэ. Гэхдээ 14-өөс 16 хүртэлх насны өсвөр насны хүүхэд хүнд гэмт хэрэг үйлдсэн бол Эрүүгийн хууль /шинэчилсэн найруулга/, 6.2-ийн дагуу хүмүүжлийн чанартай албадлагын арга хэмжээ авах буюу ял оногдуулж болно.
   • Гэмт хэргийн зүйлчлэл: Дээрэлхэлт болон харилцан зодооны улмаас бусдын биед халдвал Эрүүгийн хууль /шинэчилсэн найруулга/, 11.6 (Хүний эрүүл мэндэд хөнгөн хохирол санаатай учруулах), Эрүүгийн хууль /шинэчилсэн найруулга/, 11.4 (Хүндэвтэр хохирол учруулах), эсхүл Эрүүгийн хууль /шинэчилсэн найруулга/, 11.1 (Хүнд хохирол учруулах) зүйл заалтаар зүйлчилнэ. Мөн БЕХ-ийн §44.2 болон Хүүхэд хамгааллын тухай /шинэчилсэн найруулга/, 57-д заасны дагуу зохих хариуцлага ногдуулна.

Аргагүй хамгаалалт ба харилцан зодооны эрх зүйн зааг

Эрүүгийн хууль /шинэчилсэн найруулга/, 4.1-д "Өөрийн, эсхүл бусдын амь нас, эрүүл мэндийн эсрэг хууль бус ба тулгарсан довтолгооны эсрэг хийсэн гэмт хэргийн шинжтэй үйлдлийг гэмт хэрэгт тооцохгүй" гэж аргагүй хамгаалалтыг тодорхойлсон. Дээрэлхэлтийн үед хариу үйлдэл үзүүлсэн хүүхдийн үйлдлийг аргагүй хамгаалалт гэж үзэхэд дараах шалгуурууд хангагдсан байх шаардлагатай:

• Довтолгоон бодитой ба хууль бус байх: Бусад сурагч хэл амаар доромжлох, тохуурах, сүрдүүлэх явдал нь бие махбодын аюултай довтолгоон эхлээгүй тохиолдолд шууд физик хүч хэрэглэх үндэслэл болохгүй. Энэ тохиолдолд цохих нь аргагүй хамгаалалт биш гэмт хэрэг болно.
• Цаг хугацааны нөхцөл (Тулгарсан байх): Довтолгоон эхэлсэн, эсхүл эхлэх нь тодорхой болсон тулгарсан аюулын үед л хамгаалалт хийгдэх ёстой. Довтолгоон төгссөн хойно (жишээ нь, дээрэлхэгч этгээд яваад өгсний дараа, эсхүл дараагийн өдөр нь) араас нь очиж зодох нь "өшөө авалт" буюу санаатай гэмт хэрэгт тооцогдоно.
• Хамгаалалтын хэмжээ ба дүйцэл: Хариу үйлдэл нь тулгарсан аюулын аюултай чанар, агуулгад тохирсон байна. Түлхэх, зангахад хариулж хутга, зэвсгийн чанартай зүйл хэрэглэж хүнд гэмтэл учруулбал хэмжээ хэтрүүлсэн гэмт хэрэг болно.
• Харилцан зодоон ба Аргагүй хамгаалалтын ялгаа: Хоёр сурагч бие биеэ өдөөн хатгаж, харилцан зодолдохоор тохиролцож (сургуулийн ард гарах гэх мэт) цохилцсон бол хэн хэн нь халдагч болон хамгаалагч болж чадахгүй тул харилцан зодоон гэж үзэж, хоёуланд нь эрүүгийн хариуцлага хүлээлгэдэг.

Дээрэлхэлтэд өртсөн үед авч хэрэгжүүлэх практик алхмууд

Хэрэв таны хүүхэд эсвэл суралцагч үе тэнгийн дээрэлхэлтэд өртсөн бол хууль зүйн сөрөг үр дагавар үүсгэхгүйгээр дараах шат дараалсан алхмуудыг авна:

1. Биеэр хариу хүч хэрэглэхээс зайлсхийх: Боломжтой бол аюултай орчноос нэн даруй холдож, сургуулийн хамгаалагч, багш, бусад насанд хүрэгчдэд ойртох. Хариу зодоон хийх нь хохирогчийг гэмт хэрэгтэн болгох эрсдэлтэй.
2. Баримтжуулах ба нотлох баримт цуглуулах:
   • Цахим дээрэлхэлт (Cyberbullying) бол чат, сэтгэгдэл, зургийг баримтжуулж скриншот авах.
   • Бие махбодод халдсан бол гэмтлийн эмчид үзүүлж, шүүх эмнэлгийн дүгнэлт гаргуулах, хувцас болон хэрэгслийн эвдрэлийг зураглах.
3. Сургуулийн захиргаанд албан ёсоор хандах: Хүүхэд хамгааллын тухай /шинэчилсэн найруулга/, 23-д заасны дагуу сургуулийн захирал болон нийгмийн ажилтанд бичгээр гомдол гаргана. Сургууль нь эцэг эхчүүдийн уулзалт зохион байгуулж, кейс нээх, шаардлагатай бол сэтгэл зүйн тусламж үзүүлэх үүрэгтэй.
4. Хууль сахиулах байгууллагад мэдэгдэх: Хэрэв сургуулийн захиргаа шаардлагатай арга хэмжээ аваагүй эсвэл хүүхдийн эрүүл мэнд, биед хохирол учирсан бол харьяа дүүргийн Цагдаагийн байгууллага (Хүүхдийн асуудал хариуцсан байцаагч)-д гомдол гаргана.
5. Мэргэжлийн сэтгэл зүйн нөхөн сэргээх үйлчилгээ авах: Дээрэлхэлтэд өртсөн хүүхдэд Хүүхэд хамгааллын тухай /шинэчилсэн найруулга/, 4-т заасан сэтгэл зүйн нөхөн сэргээх кейс менежментийг хэрэгжүүлнэ.

Шүүхийн практик жишээнүүд

Шүүхийн практикт аюул тулгарсан үед хийсэн хамгаалалт болон харилцан зодоон, өшөө авалтын заагийг хэрхэн тодорхойлдог болохыг дараах шийдвэрүүдээс харж болно:

• Үргэлжилсэн довтолгооны эсрэг өрсөж хийсэн хамгаалалт: Тогтоол #2311 тохиолдолд: Согтууруулах ундаа хэрэглэсэн этгээд шүүгдэгчийн гэрт нэвтэрч, бага насны хүүхэд дээр нь суух зэргээр аюултай довтолгоог үргэлжлүүлсэн тул шүүгдэгч хариу үйлдэл хийж хохирогчийг гэмтээжээ. Улсын дээд шүүхээс халдагч этгээдээс дахин довтолгоон эхлүүлэхийг хүлээх нь хамгаалалт хийх боломжийг бууруулдаг тул үргэлжилсэн аюулын эсрэг өрсөж хамгаалалт хийснийг Эрүүгийн хууль /шинэчилсэн найруулга/, 4.1-д заасан аргагүй хамгаалалт гэж дүгнэн, шүүгдэгчийг цагаатгасан.

• Бодит ба тулгарсан довтолгоонгүй үед хариу хүч хэрэглэсэн тохиолдол: Тогтоол #2566 тохиолдолд: Таарамжгүй харилцааны улмаас бусдыг түлхэж, өшиглөн эрүүл мэндэд нь хөнгөн хохирол учруулсан үйлдлийг шүүгдэгч "аргагүй хамгаалалт" гэж маргасан. Гэвч шүүхээс тухайн үед тулгарсан аюултай довтолгоон эхлээгүй, аюулгүй байхад хариу хүч хэрэглэсэн нь Эрүүгийн хууль /шинэчилсэн найруулга/, 11.6-д заасан хүний эрүүл мэндэд хөнгөн хохирол санаатай учруулах гэмт хэрэг мөн гэж үзэж ял шийтгэсэн.

• Хууль бус халдлагыг таслан зогсоох зорилгоор хийсэн хариу үйлдэл: Тогтоол #2392 болон Тогтоол #979 тохиолдлуудад: Хохирогч талын хууль бус халдлага эхэлсэн ба уг довтолгоо дуусаагүй байхад өөрийн болон бусдын биеийг хамгаалахын тулд хариу цохилт өгснийг Улсын дээд шүүхээс аргагүй хамгаалалт хэмээн цагаатгасан байдаг.

Түгээмэл асуултууд (FAQ)

1. Сургууль дээр хүүхэд минь дээрэлхүүлээд хариу цохисон бол шууд аргагүй хамгаалалт болох уу?
Үгүй. Хариу цохих үед дээрэлхэж буй хүүхдийн бие махбодод халдсан бодит аюул үргэлжилж байсан эсэхээс хамаарна. Хэрэв довтолгоон зогссон байхад эсхүл зөвхөн хэл амаар доромжилсны төлөө хариу цохисон бол харилцан зодоон эсвэл санаатай гэмт хэрэгт тооцогдоно.

2. 14 настай хүүхэд дээрэлхэлтийн улмаас бусдыг зодож гэмтээвэл эрүүгийн хариуцлага хүлээх үү?
Эрүүгийн хууль /шинэчилсэн найруулга/, 6.2-т зааснаар 14-өөс 16 хүртэлх насны өсвөр насны хүүхэд хүний эрүүл мэндэд хүнд хохирол санаатай учруулах зэрэг хүнд гэмт хэрэг үйлдсэн бол эрүүгийн хариуцлага хүлээх ба бусад тохиолдолд хүмүүжлийн чанартай албадлагын арга хэмжээ хэрэглэдэг.

3. Сургуулийн орчинд дээрэлхэлт гарахад сургуулийн захиргаа ямар хариуцлага хүлээдэг вэ?
Хүүхэд хамгааллын тухай /шинэчилсэн найруулга/, 23-д зааснаар сургууль дээрэлхэлтээс урьдчилан сэргийлэх, уулзалт зохион байгуулах, мэдэгдэх үүрэгтэй. Энэ үүргээ биелүүлээгүй бол Хүүхэд хамгааллын тухай /шинэчилсэн найруулга/, 57-д заасны дагуу сахилгын болон зөрчлийн хариуцлага хүлээдэг.

4. Хүүхэд өөрийгөө хамгаалахдаа тааралдсан зүйлээрээ (шугам, цүнх г.м) цохиж гэмтээвэл яах вэ?
Тулгарсан аюулын шинж чанарт тохирсон эсэхийг шүүх үнэлнэ. Гар загнахад хүнд зүйлээр цохиж хүнд гэмтэл учруулсан бол аргагүй хамгаалалтын хэмжээ хэтрүүлсэн гэж үзэх эрсдэлтэй.

Дүгнэлт / Гол санаа

• Сургуулийн орчин дахь үе тэнгийн дээрэлхэлт нь тэвчих ёстой зүйл биш бөгөөд сургууль, эцэг эх, хуулийн байгууллага заавал оролцож шийдвэрлэх ёстой хууль бус үйлдэл юм.
• Өөрийгөө хамгаалах эрх нь Эрүүгийн хууль /шинэчилсэн найруулга/, 4.1-ээр баталгаажсан боловч зөвхөн бодит ба тулгарсан аюултай довтолгооны үед хэрэгжинэ.
• Зодоон хийж хариу барих нь хохирогч хүүхдийг "хэрэгтэн" болгон хуулийн хариуцлагад унагаж болох тул хамгийн зөв хариу үйлдэл бол баримтжуулж, сургуулийн захиргаа болон цагдаагийн байгууллагад албан ёсоор хандах явдал мөн.