Гадаад улсаас Монгол Улсад ашиглах итгэмжлэл олгох болон баталгаажуулах журам

Гадаад улсад оршин суугаа Монгол Улсын иргэн, гадаадын иргэн, хуулийн этгээд Монгол Улсад өөрийн биеэр ирэх боломжгүй үед эрх олгох гол хэрэгсэл нь итгэмжлэл юм. Гэвч гадаадаас ирүүлсэн итгэмжлэл хууль ёсны шаардлага хангаагүйгээс хүчингүйд тооцогдох, төрийн байгууллага хүлээн авахаас татгалзах тохиолдол цөөнгүй гардаг.

TL;DR: Гадаадаас итгэмжлэл олгохдоо Монгол Улсын консулын газарт биечлэн ирж гэрчлүүлэх, дараа нь Гадаад харилцааны яаманд баталгаажуулах шаардлагатай. Гадаадын иргэн бол Апостиль эсвэл консулын баталгаажуулалт авах ёстой. Хугацаа, бүрэн эрхийн тодорхойлолтыг чанд хангахгүй бол итгэмжлэл хүчингүйд тооцогдох, төлөөлөгчийн хийсэн хэлцэл хүчин төгөлдөр бус болох эрсдэлтэй.

Хууль зүйн үндэслэл

Монгол Улсад ашиглагдах итгэмжлэлийн харилцааг дараах хуулиудаар нарийвчлан зохицуулдаг. Эдгээр зохицуулалт нь итгэмжлэлийн хэлбэр, агуулга, баталгаажуулалт, хүчинтэй байх хугацаа зэрэг бүх үндсэн шаардлагыг тодорхойлдог.

1. Иргэний Хууль 64.2 – Итгэмжлэл нь бичгээр хийгдэх бөгөөд нотариатчаар гэрчлүүлсэн байх үндсэн шаардлагыг тогтоодог. Хэрэв энэ шаардлага хангагдаагүй бол итгэмжлэл хүчин төгөлдөр бус хэлцэлд тооцогдоно.
2. Нотариатын Тухай 41.1 – Итгэмжлэлд заавал тусгах мэдээллийг тодорхойлсон: төлөөлүүлэгч, төлөөлөгчийн овог нэр, иргэний үнэмлэхний дугаар, оршин суугаа хаяг, олгож буй бүрэн эрхийн тодорхой агуулга, итгэмжлэл олгосон огноо, хүчинтэй байх хугацаа. Энэ мэдээллийн аль нэг дутуу байвал итгэмжлэлийг хүлээн авахаас татгалзах үндэслэл болдог.
3. Дипломат Албаны Тухай 4.2 – Хилийн чанадад ажиллаж байгаа Дипломат төлөөлөгчийн газрууд (ДТГ) консулын чиг үүргийг хэрэгжүүлэх үндэслэлийг бүрдүүлдэг.
4. Нотариатын Тухай 16.3 – ДТГ-т ажиллаж байгаа эрх бүхий албан тушаалтан нотариатчийн үүргийг хавсран гүйцэтгэж, итгэмжлэл гэрчлэх эрхтэйг шууд хуульчилсан. Энэ нь гадаадад буй иргэн Монгол Улсын хуульд нийцсэн итгэмжлэлийг албан ёсоор олгох цорын ганц хууль ёсны зам юм.
5. Гадаадын иргэний эрх зүйн байдлын тухай 6.1 – Гадаадын иргэдийн эрх, үүрэг Монгол Улсын хууль тогтоомжийн дагуу тодорхойлогдох зарчмыг баталгаажуулснаар, гадаадын иргэн Монгол Улсад итгэмжлэл олгохдоо Монгол Улсын хуульд захирагдах үндэслэл болдог.

Эдгээр хуулиудаас гадна итгэмжлэлийн хүчинтэй байх хугацаатай холбоотой чухал заалт бий. Хэрэв итгэмжлэлд хугацаа заагаагүй бол Иргэний хуульд зааснаар 1 жилийн хугацаанд хүчинтэй байна. Хугацаа дууссаны дараа хийсэн хэлцэл хүчин төгөлдөр бус болох эрсдэлтэй.

Процессын зураглал

Доорх шинэчилсэн диаграм нь Монгол иргэн болон гадаадын иргэн гэсэн хоёр үндсэн хувилбарын дагуу итгэмжлэл олгох, баталгаажуулах үйл явцыг харуулж байна.

Практик алхамууд

1. Итгэмжлэлийн төслийг бэлтгэх

Хамгийн чухал алхам бол бүрэн эрхийн агуулгыг маш тодорхой, дэлгэрэнгүй бичих явдал юм. Нотариатч болон хүлээн авагч байгууллага нь төлөөлөгчид ямар үйлдэл хийх эрх олгогдсоныг эргэлзээгүй ойлгох ёстой.

Итгэмжлэлд дараах зүйлсийг заавал тусгана:

• Төлөөлүүлэгч болон төлөөлөгчийн овог, эцэг/эхийн нэр, өөрийн нэр, иргэний үнэмлэхний дугаар (регистрийн дугаар), оршин суугаа хаяг (гадаадын иргэн бол паспортын дугаар, харьяалал).
• Олгож буй бүрэн эрхийг маш тодорхой бичих. Жишээ нь: "Үл хөдлөх хөрөнгө худалдах" биш "Улаанбаатар хот, ХХ дүүрэг, ХХ хороололд байрлах, ХХ тоот гэрчилгээний дугаартай байрыг худалдах, гэрээнд гарын үсэг зурах, улсын бүртгэлийн байгууллагад бүртгүүлэх".
• Итгэмжлэл олгосон он, сар, өдөр (бүрэн).
• Хүчинтэй байх хугацаа – хугацаа заагаагүй бол хуулиар 1 жил байдаг ч маргаан гаргахгүйн тулд тодорхой огноо зааж өгөх нь зүйтэй.

2. Дипломат төлөөлөгчийн газарт хандах

Монгол Улсын иргэн тухайн улсад суугаа Элчин сайдын яам эсвэл Ерөнхий консулын газарт биечлэн очиж, консулын ажилтны өмнө итгэмжлэлд гарын үсэг зурна. Нотариатын Тухай 16.3-т зааснаар консулын ажилтан нотариатчийн үүргийг гүйцэтгэж, таны биеийн байцаалтыг нотлох тул итгэмжлэл нь албан ёсны гэрчлэлтэй болно. Хэрэв та биечлэн ирж чадахгүй бол консул гэрчлэх боломжгүй тул итгэмжлэл хүчин төгөлдөр бус болно.

Бүрдүүлэх баримт бичиг:

• Хүчинтэй иргэний үнэмлэх эсвэл гадаад паспорт (эх хувь).
• Төлөөлөгчийн иргэний үнэмлэхийн хуулбар (тодорхой).
• Үл хөдлөх хөрөнгөтэй холбоотой бол өмчлөх эрхийн гэрчилгээний хуулбар.
• Консулын үйлчилгээний хураамж төлсөн баримт (хураамжийн хэмжээ нь тухайн ДТГ-аас хамаарч өөр өөр байж болно).

3. Монгол Улсад баталгаажуулах

Консулаар гэрчлүүлсэн итгэмжлэлийг Монгол Улсад хүлээн авахаас өмнө Гадаад харилцааны яамны (ГХЯ) Консулын газарт баталгаажуулах шаардлагатай. Энэ нь баримт бичгийн арын нүүрэнд дарах тэмдэглэгээ бөгөөд консулын гарын үсэг, тамга үнэн зөв болохыг гэрчилдэг. Баталгаажуулалт хийлгэснээр уг итгэмжлэл Монгол Улсын нутаг дэвсгэрт бүрэн хүчин төгөлдөр ашиглагдана. Энэ үйлчилгээний хураамж, боловсруулах хугацааг ГХЯ-ны цахим хуудсаас урьдчилан шалгах нь зүйтэй.

4. Гадаадын иргэн итгэмжлэл олгох тохиолдол

Хэрэв гадаадын иргэн Монгол Улсад ашиглагдах итгэмжлэл олгох бол дараах хоёр замаар баталгаажуулна:

• Апостиль (Apostille) гэрчилгээ: Монгол Улс "Гадаадын албан ёсны баримт бичгийг баталгаажуулах шаардлагыг халах тухай Гаагийн конвенц"-д нэгдсэн тул Апостиль бүхий баримтыг шууд хүлээн зөвшөөрдөг. Тухайн улсынхаа нотариатаар гэрчлүүлсний дараа тус улсын эрх бүхий байгууллагаас (ихэвчлэн Гадаад хэргийн яам эсвэл шүүх) Апостиль авна.
• Консулын баталгаажуулалт: Хэрэв таны улс Гаагийн конвенцид нэгдээгүй бол нотариатаар гэрчлүүлсэн баримтаа Монгол Улсын тус улсад суугаа ДТГ-т авчирч консулын баталгаажуулалт хийлгэнэ.

Үл хамаарах тохиолдол: Зарим улстай байгуулсан хоёр талын гэрээгээр баримт бичгийг харилцан хүлээн зөвшөөрөх, эсвэл нэмэлт шаардлага тавих тохиолдол бий. Тиймээс итгэмжлэл олгохоосоо өмнө Монгол Улсын консулын газраас тодруулахыг зөвлөж байна.

Хариуцлага: Хэрэв гадаадын иргэн дээрх шаардлагыг хангаагүй, хуурамч баримт бүрдүүлсэн тохиолдолд Эрүүгийн хуульд заасан хариуцлага хүлээлгэж болно. Мөн итгэмжлэл хүчин төгөлдөр бус болсноос үүдэн учирсан хохирлыг төлөөлүүлэгч өөрөө хариуцах эрсдэлтэй.

Түгээмэл асуултууд (FAQ)

Асуулт: Гадаадаас олгосон итгэмжлэлийн хугацаа хэр удаан хүчинтэй вэ?
Хариулт: Итгэмжлэлд заасан хугацаагаар хүчинтэй. Хэрэв хугацаа заагаагүй бол хуулиар 1 жил хүчинтэй байна. Улмаар төлөөлүүлэгч нас барсан, итгэмжлэлээс татгалзсан, төлөөлөгч татгалзсан зэрэг тохиолдолд хугацаанаас үл хамааран дуусгавар болдог.

Асуулт: Итгэмжлэлд гарын үсэг зурахдаа хэл мэдэхгүй бол яах вэ?
Хариулт: Консулын ажилтан танд итгэмжлэлийн агуулгыг тайлбарлах үүрэгтэй. Хэрэв та хэл мэдэхгүй бол орчуулагч авчрах эрхтэй. Гэхдээ Тогтоол #967-д дурдсанаар хэлний бэрхшээлийг шалтгаан болгон хуульд заасан үүргээс чөлөөлөгдөхгүй тул агуулгыг бүрэн ойлгосноо баталгаажуулах ёстой.

Асуулт: Апостиль авахад хэр хугацаа шаардагдах вэ?
Хариулт: Энэ нь тухайн улсын эрх бүхий байгууллагын журмаас хамаарна. Дунджаар 1–5 ажлын өдөр зарцуулдаг. Зарим улсад яаралтай үйлчилгээгээр түргэн шуурхай авах боломжтой. Тиймээс төлөвлөлт хийхдээ энэ хугацааг тооцох хэрэгтэй.

Асуулт: Итгэмжлэлээ хүчингүй болгох боломжтой юу?
Хариулт: Тийм. Төлөөлүүлэгч хүссэн үедээ итгэмжлэлээ хүчингүй болгож, энэ тухайгаа төлөөлөгчид мэдэгдэх, мөн итгэмжлэлийг гэрчлүүлсэн консулын газарт мэдэгдэх ёстой. Хэрэв гуравдагч этгээдэд мэдэгдэхгүй бол төлөөлөгчийн хийсэн үйлдэл хүчинтэй хэвээр байж болно.

Асуулт: Гадаадын иргэн Монголд итгэмжлэл олгохдоо ямар бичиг баримт бүрдүүлэх вэ?
Хариулт: Гадаадын иргэн тухайн улсынхаа нотариатчид хандаж итгэмжлэлээ гэрчлүүлэхдээ өөрийн паспорт, төлөөлөгчийн мэдээлэл (хэрэв Монгол иргэн бол түүний үнэмлэхийн хуулбар), мөн итгэмжлэл олгох үндэслэл болох баримт бичиг (жишээ нь, өмчлөх эрхийн гэрчилгээ) зэргийг бүрдүүлнэ. Дараа нь Апостиль эсвэл консулын баталгаажуулалт хийлгэнэ.

Шүүхийн практик

Итгэмжлэл болон төлөөлөх эрхтэй холбоотой маргааныг шүүх шийдвэрлэхдээ дараах зарчмуудыг баримталдаг бөгөөд эдгээр тохиолдол нь практикт анхаарал тавьж буй чухал жишээ юм.

• Төлөөлүүлэгч нас барсан тохиолдолд итгэмжлэл хүчингүй болно: Тогтоол #912-т дурдсанаар, итгэмжлэл олгогч нас барсан тохиолдолд түүний олгосон итгэмжлэл болон түүний үндсэн дээр хийгдсэн бүх хэлцэл, бүртгэл хүчингүй болох үндэслэлтэй байдаг. Учир нь төлөөлөх эрх нь зөвхөн этгээд амьд байх хугацаанд хүчинтэй. Энэ нь ялангуяа үл хөдлөх хөрөнгийн гүйлгээ, өв залгамжлалын асуудалд ноцтой үр дагаварт хүргэдэг.

• Хуулийн этгээдийн тусгай зөвшөөрөл: Тогтоол #911-д зааснаар, хуулийн этгээдийн хувьцаа эзэмшигч өөрийн эрх ашгийг хамгаалах үүднээс шүүхэд нэхэмжлэл гаргахдаа зохих төлөөлөх эрхийг хэрэгжүүлэх шаардлагатайг онцолсон байдаг. Өөрөөр хэлбэл, итгэмжлэлд заасан бүрэн эрх нь хуульд нийцсэн байх бөгөөд зөвхөн итгэмжлэлд дурдсан үйлдлийг хийх эрхийг олгосон байх ёстой.

• Гадаадын иргэний хариуцлага, хэлний бэрхшээл: Тогтоол #967-д гадаадын иргэн хэлний бэрхшээлээс шалтгаалан баримт бичгийг буруу бөглөсөн эсвэл ойлгоогүй нь түүнийг хуульд заасан үүргээс чөлөөлөх үндэслэл болохгүйг заасан. Иймээс итгэмжлэлийн агуулгыг сайтар хянаж, шаардлагатай бол орчуулагч ашиглах, мэргэжлийн хуульчийн зөвлөгөө авах нь чухал юм.

Дүгнэлт / Гол санаа

Гадаад улсаас итгэмжлэл ирүүлэхдээ дараах гол санааг баримтлах нь эрсдэлээс сэргийлэх үндэс болно.

• Консул заавал биечлэн ирж гэрчлүүлэх: Монгол иргэдийн хувьд итгэмжлэл нь зөвхөн Нотариатын Тухай 16.3-т заасан эрх бүхий консулын ажилтны гэрчлэлээр хүчин төгөлдөр болно.
• Агуулгыг тодорхой, хугацааг нарийн тусгах: Нотариатын Тухай 41.1-д заасан бүх шаардлагыг хангасан байх ёстой.
• ГХЯ-ны баталгаажуулалт заавал байх ёстой: Консулаар гэрчлүүлсэн итгэмжлэл нь ГХЯ-ны баталгаажуулалт хийгдсэнээр Монгол Улсын нутаг дэвсгэрт бүрэн хүчин төгөлдөр ашиглагдана.
• Гадаадын иргэн Апостиль эсвэл консулын баталгаажуулалттай байх ёстой: Гадаад улсын албан ёсны баримт бичгийг баталгаажуулах олон улсын конвенцийн дагуу, эсвэл хоёр талын гэрээгээр хүлээн зөвшөөрөгдсөн журмаар бүрдүүлсэн байна.
• Нарийн төвөгтэй асуудалд мэргэжлийн зөвлөгөө авах: Хэрэв та үл хөдлөх хөрөнгө, оюуны өмч (Барааны тэмдэг, газар зүйн заалтын тухай 16.2) зэрэг нарийн төвөгтэй асуудлаар итгэмжлэл олгох гэж байгаа бол мэргэжлийн хуульчаас зөвлөгөө авч, бүрэн эрхийн заалтаа зөв томъёолохыг зөвлөж байна.

Эдгээр зарчмыг баримталснаар гадаадаас олгосон итгэмжлэлийн хууль зүйн эрсдэлийг бууруулж, Монгол Улсад хүчин төгөлдөр ашиглах боломж бүрдэнэ.